Skip to main content
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ — RPSC RAS Mains

рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ — RPSC RAS Mains (рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдиोрдЯ्рд╕)

рдЯॉрдкिрдХ 1: рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рд╕े 18рд╡ीं рд╕рджी рддрдХ | рдЯॉрдкिрдХ 2: 1857 рд╕े рдПрдХीрдХрд░рдг рддрдХ | рдЯॉрдкिрдХ 3: рдХрд▓ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрд╡ं рд╡िрд░ाрд╕рдд

1. рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рдХा рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди

1.1 рдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Stone Age)

  • рдкुрд░ाрдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Paleolithic): рдЪрдо्рдмрд▓ рдШाрдЯी (рдХोрдЯा-рднрд░рддрдкुрд░), рдбीрдбрд╡ाрдиा, рдмेрд░ाрдЫ рдирджी рдШाрдЯी — рд╣рд╕्рдд рдХुрдаाрд░ (Hand-axe), рд╕्рдХ्рд░ेрдкрд░ рдЖрджि рдЙрдкрдХрд░рдг рдоिрд▓े।
  • рдордз्рдпрдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Mesolithic): рдмाрдЧोрд░ (рднीрд▓рд╡ाрдб़ा, рдХोрдаाрд░ी рдирджी рддрдЯ) — рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдордз्рдпрдкाрд╖ाрдгрдХाрд▓ीрди рд╕्рдерд▓, рдпрд╣ाँ рд╕े рдоाрдЗрдХ्рд░ोрд▓िрде्рд╕ (рд▓рдШु рдкाрд╖ाрдг рдЙрдкрдХрд░рдг) рдПрд╡ं рдкрд╢ुрдкाрд▓рди рдХे рдк्рд░рдоाрдг рдоिрд▓े। рд╕ाрде рд╣ी рддिрд▓рд╡ाрдб़ा (рдмाрд▓ोрддрд░ा, рд▓ूрдиी рдирджी) рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдерд▓ рд╣ै।
  • рдирд╡рдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Neolithic): рдЧрдгेрд╢्рд╡рд░ (рд╕ीрдХрд░, рдХांрддрд▓ी рдирджी) — 'рддाрдо्рд░рдпुрдЧीрди рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдкिрддा' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै; рдпрд╣ाँ рддाрдо्рд░ (рддांрдмे) рдХे рдФрдЬाрд░ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдоाрдд्рд░ा рдоें рдоिрд▓े рд╣ैं (рд╕िंрдзु рд╕рдн्рдпрддा рд╕े рдкूрд░्рд╡)।

1.2 рддाрдо्рд░-рдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Chalcolithic) — рдЖрд╣рдб़/рдмрдиाрд╕ рд╕рдн्рдпрддा

  • рдЖрд╣рдб़ рд╕рдн्рдпрддा (рдЙрджрдпрдкुрд░, рдЖрд╣рдб़ рдирджी) — 'рддाрдо्рд░рд╡рддी рдирдЧрд░ी' рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै; рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рддाрдо्рдмे рдХे рдФрдЬाрд░ рд╡ рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдХाрд▓े-рд▓ाрд▓ рдоृрджрднांрдб (Black and Red Ware) рдмрдиाрддे рдеे।
  • рдмрдиाрд╕ рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрдЦाрдПँ/рд╕्рдерд▓: рдЧिрд▓ुрдг्рдб (рд░ाрдЬрд╕рдоंрдж), рдУрдЭिрдпाрдиा (рднीрд▓рд╡ाрдб़ा), рдмाрд▓ाрдерд▓ (рдЙрджрдпрдкुрд░)।
  • рдХाрд▓ीрдмंрдЧा (рд╣рдиुрдоाрдирдЧрдв़, рдШрдЧ्рдШрд░ рдирджी) — рд╕िंрдзु рдШाрдЯी рд╕рдн्рдпрддा рдХा рд╕्рдерд▓; рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬुрддे рд╣ुрдП рдЦेрдд (Ploughed Field) рдХे рдк्рд░рдоाрдг рдпрд╣ीं рд╕े рдоिрд▓े; рднूрдХंрдк рдХे рдк्рд░рдоाрдг рднी рдоिрд▓े рд╣ैं।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╕्рдерд▓ → рдирджी → рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХा рдд्рд░िрдХोрдг (рдЬैрд╕े рдмाрдЧोрд░-рдХोрдаाрд░ी-рдоाрдЗрдХ्рд░ोрд▓िрде्рд╕) рдмाрд░-рдмाрд░ рд░рдЯें, рдк्рд░ीрд▓िрдо्рд╕ рд╡ рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджोрдиों рдоें рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै।

2. рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдПрд╡ं рдпुрдЧांрддрдХाрд░ी рдШрдЯрдиाрдПँ

2.1 рдЧुрд░्рдЬрд░-рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ рд╡ंрд╢ (6рд╡ीं – 12рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी)

  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рдиाрдЧрднрдЯ्рдЯ рдк्рд░рдердо (рдоूрд▓ рд╢ाрдЦा — рдоंрдбोрд░/рдЬोрдзрдкुрд░)।
  • рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╢ाрд╕рдХ: рдоिрд╣िрд░рднोрдЬ (рднोрдЬ рдк्рд░рдердо) — 'рдЖрджिрд╡рд░ाрд╣' рдЙрдкाрдзि, рдЪांрджी рдХे рд╕िрдХ्рдХों рдкрд░ рд╡рд░ाрд╣ рдЕंрдХिрдд।
  • рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди (рдЖрд╣рдб़, рдиाрдбौрд▓ рд╢ाрдЦा) рдПрд╡ं рд╡рдд्рд╕рд░ाрдЬ (рдЙрдЬ्рдЬैрди рд╢ाрдЦा) рднी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрд╕рдХ рдеे।

2.2 рдЪौрд╣ाрди рд╡ंрд╢ (рд╕ांрднрд░/рдЕрдЬрдоेрд░, рд╢ाрдХंрднрд░ी)

  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рдЪौрд╣ाрди (рд╢ाрдХंрднрд░ी рд╢ाрдЦा)।
  • рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рддृрддीрдп: рддрд░ाрдЗрди рдХा рдк्рд░рдердо рдпुрдж्рдз (1191 рдИ.) — рдоोрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा; рддрд░ाрдЗрди рдХा рдж्рд╡िрддीрдп рдпुрдж्рдз (1192 рдИ.) — рдЧौрд░ी рд╕े рдкрд░ाрдЬिрдд рдПрд╡ं рдоृрдд्рдпु — рдЪौрд╣ाрди рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдкрддрди।
  • рд░рдгрдердо्рднौрд░ рдХे рдЪौрд╣ाрди — рд╣рдо्рдоीрд░рджेрд╡ рдЪौрд╣ाрди: рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рд╕े рдпुрдж्рдз (1301 рдИ.) рдоें рдкрд░ाрдЬिрдд, 'рд╕ाрдХे' рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा (рдХेрд╕рд░िрдпा рд╡ рд╕ाрдХा)।

2.3 рдкрд░рдоाрд░ рд╡ंрд╢ (рдоाрд▓рд╡ा/рдЖрдмू рдХ्рд╖ेрдд्рд░)

  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рдЙрдкेрди्рдж्рд░рд░ाрдЬ/рдХृрд╖्рдгрд░ाрдЬ।
  • рдЖрдмू рд╢ाрдЦा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз — рджिрд▓рд╡ाрдб़ा рдХे рдЬैрди рдоंрджिрд░ (рд╡िрдорд▓рд╢ाрд╣ी рд╡ рд▓ूрдгрд╡рд╕ाрд╣ी рдоंрджिрд░) рдЗрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╣ैं।

2.4 рдЧुрд╣िрд▓ (рд╕िрд╕ोрджिрдпा) рд╡ंрд╢ — рдоेрд╡ाрдб़

  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рдЧुрд╣िрд▓ (рдЧुрд╣ाрджिрдд्рдп), рд░ाрдЬрдзाрдиी: рдиाрдЧрджा → рдЪिрдд्рддौрдб़ → рдЙрджрдпрдкुрд░।
  • рд░ाрд╡рд▓ рд░рддрдирд╕िंрд╣: рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдЪिрдд्рддौрдб़ рдкрд░ рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХा (1303 рдИ.) — рдкрдж्рдоिрдиी рдХी рдХрдеा рдЗрд╕ी рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ै।
  • рд░ाрдгा рдХुрдо्рднा (1433–1468 рдИ.): рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ, рдЪिрдд्рддौрдб़ рдоें рд╡िрдЬрдп рд╕्рддрдо्рдн рдПрд╡ं рдХीрд░्рддि рд╕्рддрдо्рдн рдХा рдиिрд░्рдоाрдг; рд╕ंрдЧीрдд/рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХे рдорд╣ाрди рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ।
  • рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा (рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд╕िंрд╣): рдЦाрдирд╡ा рдХा рдпुрдж्рдз (1527 рдИ.) — рдмाрдмрд░ рд╕े рдкрд░ाрдЬिрдд।
  • рд░ाрдгा рдЙрджрдпрд╕िंрд╣: рдЙрджрдпрдкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (1559 рдИ.)।
  • рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк: рд╣рд▓्рджीрдШाрдЯी рдХा рдпुрдж्рдз (18 рдЬूрди 1576 рдИ.) — рдоाрдирд╕िंрд╣ (рдоुрдЧрд▓ рд╕ेрдиाрдкрддि) рд╕े рдпुрдж्рдз, рдЪेрддрдХ рдШोрдб़े рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеा; рджिрд╡ेрд░ рдХा рдпुрдж्рдз (1582 рдИ.) рдоें рдоुрдЧрд▓ों рдХो рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдкрд░ाрдЬрдп рджी — рдЗрд╕े 'рдоेрд╡ाрдб़ рдХी рдерд░्рдоोрдкрд▓्рд▓ी' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рдЕрдорд░рд╕िंрд╣ рдк्рд░рдердо: рдоुрдЧрд▓ों (рдЬрд╣ांрдЧीрд░) рд╕े 1615 рдИ. рдоें рд╕ंрдзि — рдоेрд╡ाрдб़ рдХी рдоुрдЧрд▓ рдЕрдзीрдирддा рд╕्рд╡ीрдХाрд░, рдХिंрддु рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рджрд░рдмाрд░ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рдоुрдХ्рдд।

2.5 рдХрдЫрд╡ाрд╣ा рд╡ंрд╢ — рдЖрдоेрд░/рдЬрдпрдкुрд░

  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рджुрд▓्рд╣рд░ाрдп, рд░ाрдЬрдзाрдиी: рдЖрдоेрд░ → рдЬрдпрдкुрд░ (1727 рдИ. рдоें рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд)।
  • рд░ाрдЬा рднाрд░рдорд▓: рдЕрдХрдмрд░ рд╕े рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд╕ंрдмंрдз рд╡ рдоैрдд्рд░ी рд╕ंрдзि рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд░ाрдЬрдкूрдд рд╢ाрд╕рдХ (1562 рдИ.)।
  • рдоाрдирд╕िंрд╣ рдк्рд░рдердо: рдЕрдХрдмрд░ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ेрдиाрдкрддि, рд╣рд▓्рджीрдШाрдЯी рдпुрдж्рдз рдХा рдиेрддृрдд्рд╡, рдирд╡рд░рдд्рдиों рдоें рд╢ाрдоिрд▓।
  • рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп: рдЬрдпрдкुрд░ рдирдЧрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (1727 рдИ.), рдЬंрддрд░-рдоंрддрд░ рд╡ेрдзрд╢ाрд▓ाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг (рдЬрдпрдкुрд░, рджिрд▓्рд▓ी, рдЙрдЬ्рдЬैрди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдордеुрд░ा)।

2.6 рд░ाрдаौрдб़ рд╡ंрд╢ — рдоाрд░рд╡ाрдб़ (рдЬोрдзрдкुрд░)

  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ (рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╢ाрдЦा): рд░ाрд╡ рд╕ीрд╣ा/рд░ाрд╡ рдЪूрдг्рдбा; рд░ाрд╡ рдЬोрдзा — рдЬोрдзрдкुрд░ рдирдЧрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (1459 рдИ.)।
  • рд░ाрд╡ рдоाрд▓рджेрд╡: рдЧिрд░ी рд╕ुрдоेрд▓ рдХा рдпुрдж्рдз (1544 рдИ.) — рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рд╕ूрд░ी рд╕े рдпुрдж्рдз; рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЗрд╕ी рд╢ाрд╕рдХ рдХे рдХाрд▓ рдоें।
  • рд░ाрд╡ рдЪрди्рдж्рд░рд╕ेрди: 'рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХे рдк्рд░рддाрдк' рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं — рдоुрдЧрд▓ों рдХी рдЕрдзीрдирддा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХी।
  • рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдЕрдЬीрддрд╕िंрд╣: 'рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо' рдХे рдиाрдпрдХ — рдФрд░ंрдЧрдЬेрдм рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рджुрд░्рдЧाрджाрд╕ рд░ाрдаौрдб़ рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдкुрдиः рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा।
  • рджुрд░्рдЧाрджाрд╕ рд░ाрдаौрдб़: рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХे 'рднीрд╖्рдо рдкिрддाрдорд╣' рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं।

2.7 рднाрдЯी рд╡ंрд╢ — рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░

  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рд░ाрд╡ рдЬैрд╕рд▓ — рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (1156 рдИ.); рдкूрд░्рд╡ рд░ाрдЬрдзाрдиी рд▓ोрдж्рд░рд╡ा рдеी।
  • рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдоाрд░्рдЧ (рдордз्рдп рдПрд╢िрдпा) рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рд░рд╣ा; рдЕрдиेрдХ рд╕ाрдХे рдпрд╣ाँ рд╣ुрдП — рдЬैрд╕े рд░ाрд╡рд▓ рдЬैрддрд╕िंрд╣ рдХे рд╕рдордп рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рдоें।

2.8 рд╣ाрдб़ा рдЪौрд╣ाрди — рдмूंрджी рд╡ рдХोрдЯा

  • рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ (рдмूंрджी): рд░ाрд╡ рджेрд╡ा — рдмूंрджी рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा; рдХोрдЯा рдмाрдж рдоें рдмूंрджी рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░िрдпाрд╕рдд рдмрдиा (рд░ाрд╡ рдоाрдзोрд╕िंрд╣ рдХे рд╕рдордп, рд╢ाрд╣рдЬрд╣ां рдж्рд╡ाрд░ा 1631 рдИ. рдоें рдоाрди्рдпрддा)।

3. рдХाрд▓ाрдиुрдХ्рд░рдоिрдХ рдпुрдЧांрддрдХाрд░ी рдШрдЯрдиाрдПँ — рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि

рд╡рд░्рд╖рдШрдЯрдиा
1191 рдИ.рддрд░ाрдЗрди рдХा рдк्рд░рдердо рдпुрдж्рдз — рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди рдХी рд╡िрдЬрдп
1192 рдИ.рддрд░ाрдЗрди рдХा рдж्рд╡िрддीрдп рдпुрдж्рдз — рдоोрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी рдХी рд╡िрдЬрдп, рдЪौрд╣ाрди рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдЕंрдд
1301 рдИ.рд░рдгрдердо्рднौрд░ рд╡िрдЬрдп — рд╣рдо्рдоीрд░рджेрд╡ рдЪौрд╣ाрди рдХी рдкрд░ाрдЬрдп
1303 рдИ.рдЪिрдд्рддौрдб़ рдкрд░ рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдХा рдЖрдХ्рд░рдордг — рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХा
1433–68 рдИ.рд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рдХा рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ — рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़, рдХीрд░्рддि рд╕्рддрдо्рдн, рд╡िрдЬрдп рд╕्рддрдо्рдн
1459 рдИ.рд░ाрд╡ рдЬोрдзा рдж्рд╡ाрд░ा рдЬोрдзрдкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा
1527 рдИ.рдЦाрдирд╡ा рдХा рдпुрдж्рдз — рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा рдмрдиाрдо рдмाрдмрд░
1544 рдИ.рдЧिрд░ी рд╕ुрдоेрд▓ рдХा рдпुрдж्рдз — рд░ाрд╡ рдоाрд▓рджेрд╡ рдмрдиाрдо рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рд╕ूрд░ी
1559 рдИ.рдЙрджрдпрдкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा — рд░ाрдгा рдЙрджрдпрд╕िंрд╣
1562 рдИ.рдЖрдоेрд░-рдоुрдЧрд▓ рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд╕ंрдзि — рд░ाрдЬा рднाрд░рдорд▓ рд╡ рдЕрдХрдмрд░
1576 рдИ.рд╣рд▓्рджीрдШाрдЯी рдХा рдпुрдж्рдз — рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рдмрдиाрдо рдоाрдирд╕िंрд╣ (рдЕрдХрдмрд░)
1582 рдИ.рджिрд╡ेрд░ рдХा рдпुрдж्рдз — рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рдХी рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╡िрдЬрдп
1615 рдИ.рдоेрд╡ाрдб़-рдоुрдЧрд▓ рд╕ंрдзि — рдЕрдорд░рд╕िंрд╣ рдк्рд░рдердо рд╡ рдЬрд╣ांрдЧीрд░
1631 рдИ.рдХोрдЯा рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░िрдпाрд╕рдд рдХी рдоाрди्рдпрддा (рд╢ाрд╣рдЬрд╣ां рдж्рд╡ाрд░ा)
1679–1707 рдИ.рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдШрд░्рд╖ — рджुрд░्рдЧाрджाрд╕ рд░ाрдаौрдб़ рд╡ рдЕрдЬीрддрд╕िंрд╣ рдмрдиाрдо рдФрд░ंрдЧрдЬेрдм
1727 рдИ.рдЬрдпрдкुрд░ рдирдЧрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा — рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп

4. рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा

4.1 рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा — рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ूрдк

  • рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा 'рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж' рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी — рд░ाрдЬा рд╡ рд╕ाрдоंрддों рдХे рдордз्рдп рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╡ рд╕ैрди्рдп рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рд╕ंрдмंрдз।
  • рдХрд░्рдирд▓ рдЬेрдо्рд╕ рдЯॉрдб рдиे рдоेрд╡ाрдб़ рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рддुрд▓рдиा рдпूрд░ोрдк рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдХी — рдХिंрддु рдпूрд░ोрдк рдоें рд╕्рд╡ाрдоी-рд╕ेрд╡рдХ рд╕ंрдмंрдз рдеा рдЬрдмрдХि рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдпрд╣ рднाрдИрдЪाрд░े/рдмंрдзुрдд्рд╡ (Kinship) рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рд╕рдоाрдирддा рдХा рд╕ंрдмंрдз рдеा।
  • рдоुрдЧрд▓ рдордирд╕рдмрджाрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो 'рд╕ीрдв़ीрдиुрдоा' (рдХेंрдж्рд░ीрдХृрдд, рдкрджाрдиुрдХ्рд░рдоिрдХ) рдХрд╣ा рдЧрдпा, рдЬрдмрдХि рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो 'рдЯैंрдЯ' (рддрдо्рдмू) рдХे рд╕рдоाрди рдмрддाрдпा рдЧрдпा — рдЬिрд╕рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмिंрджु рд░ाрдЬा рд╣ोрддा рдеा рдФрд░ рд╕ाрдоंрдд рд░рд╕्рд╕िрдпों рдХी рднांрддि рдЙрд╕े рд╕ंрднाрд▓े рд░рд╣рддे рдеे।

4.2 рд╕ाрдоंрддों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें)

рд╡рд░्рдЧрд╡िрд╡рд░рдг
рд╕ोрд▓рд╣ рдЙрдорд░ाрд╡ (16 рдаिрдХाрдиे)рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ/рдмрдб़े рд╕ाрдоंрдд — рдЬैрд╕े рд╕рд▓ूрдо्рдмрд░, рдмрджрдиोрд░, рдЖрдоेрдЯ, рдмेрдЧूं рдЖрджि
рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ाрдоंрддрдордЭрд▓े рджрд░्рдЬे рдХे рдЬाрдЧीрд░рджाрд░
рдЧोрд▓ рдХे рд╕ाрдоंрддрдЫोрдЯे рд╕ाрдоंрдд, рдЬो рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рд╕ाрде рджрд░рдмाрд░ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрддे рдеे

4.3 рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЗрдХाрдЗрдпाँ рд╡ рдкрджाрдзिрдХाрд░ी

рдЗрдХाрдИ/рдкрджрдХाрд░्рдп/рд╡िрд╡рд░рдг
рдкрд░рдЧрдиाрдЬिрд▓े рдХे рд╕рдоाрди рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЗрдХाрдИ; рдк्рд░рдоुрдЦ рдЕрдзिрдХाрд░ी — рд╣ाрдХिрдо/рдЖрдоिрд▓
рдЧाँрд╡ (рдоौрдЬा)рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЗрдХाрдИ; рдкрдЯрд╡ाрд░ी (рд▓ेрдЦा-рдЬोрдЦा), рдкंрдЪाрдпрдд рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓рди
рдХोрддрд╡ाрд▓рдирдЧрд░ рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╡ рдХाрдиूрди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
рдлौрдЬрджाрд░рд╕ैрди्рдп рд╡ рдХाрдиूрди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (рдЬिрд▓ा рд╕्рддрд░)
рдмрдХ्рд╢ीрд╕ैрди्рдп рд╡ेрддрди рдПрд╡ं рд▓ेрдЦा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
рдкोрддрджाрд░рд░ाрдЬрдХोрд╖/рдЦрдЬाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी
рдХाрд░рдЦाрдиाрд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрднाрдЧ (рдЯрдХрд╕ाрд▓, рдЕрд╕्рддрдмрд▓ рдЖрджि) — рджрд░ीрдЦाрдиा, рддोрд╖ाрдЦाрдиा рдЖрджि рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд

5. рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा

5.1 рднूрдоि рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░)

рднूрдоि рдк्рд░рдХाрд░рд╡िрд╡рд░рдг
рдЦाрд▓рд╕ा рднूрдоिрд░ाрдЬ्рдп/рд░ाрдЬा рдХे рд╕ीрдзे рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╡ рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╡рд╕ूрд▓ी рдХी рднूрдоि
рдЬाрдЧीрд░ рднूрдоिрд╕ैрди्рдп рд╕ेрд╡ा рдХे рдмрджрд▓े рд╕ाрдоंрддों рдХो рджी рдЧрдИ рднूрдоि; рдЬाрдЧीрд░рджाрд░ рд╡рд╣ाँ рдХा рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╕्рд╡рдпं рд╡рд╕ूрд▓рддा рдеा
рднोрдо рднूрдоिрд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ैрди्рдп/рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ेрд╡ा (рдЪौрдХीрджाрд░ी) рдХे рдмрджрд▓े рднोрдоिрдпों рдХो рджी рдЧрдИ рднूрдоि — рдк्рд░ाрдпः рдХрд░-рдоुрдХ्рдд рдпा рди्рдпूрди рдХрд░
рд╕ाрд╕рди/рд╢ाрд╕рди рднूрдоिрдм्рд░ाрд╣्рдордгों, рдЪाрд░рдгों, рдоंрджिрд░ों рдЖрджि рдХो рджाрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рджी рдЧрдИ рдХрд░-рдоुрдХ्рдд рднूрдоि
рдкाрд╡рддा рднूрдоिрд░ाрдЬा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрдкрд▓рдХ्рд╖्рдп рдоें рджी рдЧрдИ рднूрдоि

5.2 рднूрдоि рдоाрдк рдХी рдЗрдХाрдЗрдпाँ

  • рдмीрдШा — рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдоाрдк рдЗрдХाрдИ (рдХ्рд╖ेрдд्рд░ाрдиुрд╕ाрд░ рднिрди्рди-рднिрди्рди рдЖрдХाрд░)।
  • рд╡िрд╢्рд╡ा — рдмीрдШे рдХा рдЙрдкрд╡िрднाрдЬрди (1 рдмीрдШा = 20 рд╡िрд╢्рд╡ा, рд╕ाрдоाрди्рдпрддः)।
  • рдоुрд░рдм्рдмा/рдкाрд╡рддा рдЬैрд╕े рд╕्рдеाрдиीрдп рд╢рдм्рдж рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеे।

5.3 рднू-рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХी рдкрдж्рдзрддिрдпाँ

  • рдмрдЯाрдИ (рдЧрд▓्рд▓ा рдмрдЦ्рд╢ी): рдЙрдкрдЬ рдХा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣िрд╕्рд╕ा (рдк्рд░ाрдпः рдЖрдзा) рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें — рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХे рд╕рдордп рдмंрдЯрд╡ाрд░ा।
  • рдХुंрддा/рдЬिрди्рд╕ी: рдкैрджाрд╡ाрд░ рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдХрд░ рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░рдг।
  • рдаेрдХा (рдоुрдХ़ाрддा) рдкрдж्рдзрддि: рдиिрд╢्рдЪिрдд рдирдХрдж рд░ाрд╢ि рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЧाँрд╡/рдкрд░рдЧрдиा рд╕े рд╡рд╕ूрд▓ी।
  • рдЪрдХрдмंрджी/рдЬрдоाрдмंрджी: рднूрдоि рд╡ рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдХा рд▓िрдЦिрдд рд▓ेрдЦा-рдЬोрдЦा — рдкрдЯрд╡ाрд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдзाрд░िрдд।

5.4 рдЕрди्рдп рдХрд░ рд╡ рд▓ाрдЧ-рдмाрдЧ (рдЙрдкрдХрд░)

рдХрд░/рд▓ाрдЧ рдХा рдиाрдорд╡िрд╡рд░рдг
рдЪंрд╡рд░ीрд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд╡рд╕ूрд▓ा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдХрд░
рддрд▓рд╡ाрд░ рдмंрдзाрдИрдирдП рд╢ाрд╕рдХ рдХे рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд╕ाрдоंрддों рд╕े рд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднेंрдЯ
рдбाрд▓ीрдд्рдпोрд╣ाрд░ों/рдЙрдд्рд╕рд╡ों рдкрд░ рднेंрдЯ рд╕्рд╡рд░ूрдк рджिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдХрд░
рдЪрд░ाрдИрдкрд╢ुрдЪाрд░рдг рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдХрд░
рд╕ाрдпрд░рд╡्рдпाрдкाрд░/рдоाрд▓ рдХे рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдЪुंрдЧी рдХрд░
рд▓ाрдЧ-рдмाрдЧрд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों (рдЬрди्рдо, рдоृрдд्рдпु, рд╡िрд╡ाрд╣ рдЖрджि) рдкрд░ рд╡рд╕ूрд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд▓рдШु рдХрд░ — рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдиाрдо
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╕े рдЬुрдб़े рд╢рдм्рджों (рдЪंрд╡рд░ी, рддрд▓рд╡ाрд░ рдмंрдзाрдИ, рдмрдЯाрдИ, рдХुंрддा рдЖрджि) рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдПрдХ-рджो рдкंрдХ्рддि рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡ рд╕рдЯीрдХ рдпाрдж рд░рдЦें — рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд╢рдм्рдж рдмрддाрдХрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдкूрдЫी рдЬाрддी рд╣ै।

6. рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Mains) рд╣ेрддु рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди (рдЯॉрдкिрдХ 1)

  • рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЗрд╕рдХी рддुрд▓рдиा рдпूрд░ोрдк рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдХीрдЬिрдП।
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рдерд▓ों (рдмाрдЧोрд░, рдЧрдгेрд╢्рд╡рд░, рдЖрд╣рдб़, рдХाрд▓ीрдмंрдЧा) рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।
  • рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рдХे рдоुрдЧрд▓ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХीрдЬिрдП।
  • рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рднू-рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд╡рд░ूрдкों рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।
  • рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рджुрд░्рдЧाрджाрд╕ рд░ाрдаौрдб़ рдХी рднूрдоिрдХा рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХीрдЬिрдП।

7. 1857 рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ — рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें

  • 1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि рдХी рд▓рд╣рд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें 28 рдордИ 1857 рдХो рдирд╕ीрд░ाрдмाрдж рдЫाрд╡рдиी (рдЕрдЬрдоेрд░) рд╕े рдкрд╣ुँрдЪी — рдпрд╣ाँ 15рд╡ीं рдиेрдЯिрд╡ рдЗрди्рдлेंрдЯ्рд░ी рдиे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा।
  • рдм्рд░िрдЯिрд╢ों рдХी рд░ाрдЬрдкूрддाрдиे рдоें рдХुрд▓ 6 рд╕ैрдиिрдХ рдЫाрд╡рдиिрдпाँ рдеीं — рдирд╕ीрд░ाрдмाрдж, рдиीрдордЪ, рдм्рдпाрд╡рд░, рджेрд╡рд▓ी (рдЯोंрдХ), рдПрд░िрдирдкुрд░ा (рдЬोрдзрдкुрд░), рдЦैрд░рд╡ाрдб़ा (рдЙрджрдпрдкुрд░)। рдЗрдирдоें рд╕े рдм्рдпाрд╡рд░ рд╡ рдЦैрд░рд╡ाрдб़ा рдЫाрд╡рдиिрдпों рдиे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоें рднाрдЧ рдирд╣ीं рд▓िрдпा।
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдХ्рд░ांрддि рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░: рдирд╕ीрд░ाрдмाрдж, рдиीрдордЪ, рджेрд╡рд▓ी, рдПрд░िрдирдкुрд░ा, рдХोрдЯा, рдЖрдКрд╡ा, рдЯोंрдХ, рднрд░рддрдкुрд░, рдзौрд▓рдкुрд░।
  • рдХ्рд░ांрддि рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ/рдЙрдЧ्рд░ рдХेंрдж्рд░ рдХोрдЯा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै — рдпрд╣ाँ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдиे рдХोрдЯा рдХे рдкॉрд▓िрдЯिрдХрд▓ рдПрдЬेंрдЯ рдоेрдЬрд░ рдмрд░्рдЯрди рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд╕िрд░ рдХो рд╢рд╣рд░ рдоें рдШुрдоाрдпा।
  • рдПрд░िрдирдкुрд░ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (21 рдЕрдЧрд╕्рдд 1857) — рдиेрддृрдд्рд╡ рд╢िрд╡рдиाрде рд╕िंрд╣ рдиे рдХिрдпा।
  • рдЖрдКрд╡ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ — рдаाрдХुрд░ рдХुрд╢ाрд▓ рд╕िंрд╣ рдЪंрдкाрд╡рдд рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЬोрдзрдкुрд░ рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрдЬेंрдЯ рдХैрдк्рдЯрди рдоैрдХрдоेрд╕рди рдХा рд╕िрд░ рдХाрдЯрдХрд░ рдЖрдКрд╡ा рдХिрд▓े рдХी рдк्рд░ाрдЪीрд░ рдкрд░ рдЯांрдЧा рдЧрдпा; 25 рдЬрдирд╡рд░ी 1858 рдХो 24 рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдХो рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ेрдиा рдиे рддोрдкों рд╕े рдЙрдб़ा рджिрдпा।
  • рд░िрдпाрд╕рддों рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрдЬेंрдЯ: рдХोрдЯा — рдоेрдЬрд░ рдмрд░्рдЯрди; рдЬोрдзрдкुрд░ — рдоैрдХрдоेрд╕рди; рднрд░рддрдкुрд░ — рдоोрд░िрд╢рди।
  • 1857 рдХे рд╕рдордп рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдП.рдЬी.рдЬी. (Agent to Governor General) — рдЬॉрд░्рдЬ рдкैрдЯ्рд░िрдХ рд▓ॉрд░ेंрд╕ рдеा।
  • рдЕрдзिрдХांрд╢ рджेрд╢ी рд░िрдпाрд╕рддों (рдЬрдпрдкुрд░, рдЬोрдзрдкुрд░, рдмीрдХाрдиेрд░, рдЙрджрдпрдкुрд░ рдЖрджि) рдХे рд╢ाрд╕рдХों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा рд╕ाрде рджिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рджрдорди рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ो рд╕рдХा।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рдЫाрд╡рдиी → рддिрдеि → рдиेрддृрдд्рд╡ → рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрдЬेंрдЯ — рдЗрд╕ рдЪрддुрд╖्рдХोрдг рдХो рд╣рд░ рдЫाрд╡рдиी рдХे рд▓िрдП рдпाрдж рд░рдЦें, рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╕्рд░ोрдд рдпрд╣ी рд╣ै।

8. рдХृрд╖рдХ (рдХिрд╕ाрди) рдЖंрджोрд▓рди

2.1 рдмिрдЬोрд▓िрдпा рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди (1897–1941)

  • рдоेрд╡ाрдб़ рд░िрдпाрд╕рдд рдХी рдмिрдЬोрд▓िрдпा рдЬाрдЧीрд░ (рднीрд▓рд╡ाрдб़ा, рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо рд╡िрдЬрдпाрд╡рд▓्рд▓ी) рд╕े — рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмे рд╕рдордп (44 рд╡рд░्рд╖) рддрдХ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрд╣िंрд╕рдХ рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рддрдеा рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдк्рд░рдердо рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг: 84 рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд▓ाрдЧ-рдмाрдЧ (рдХрд░), рд▓ाрдЯा-рдХूंрддा рдХрд░ (рдЦрдб़ी рдлрд╕рд▓ рдкрд░ рдХрд░), рдЪंрд╡рд░ी рдХрд░ (рдмेрдЯी рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдкрд░), рддрд▓рд╡ाрд░ рдмंрдзाрдИ рдХрд░ (рдирдП рдЬाрдЧीрд░рджाрд░ рдмрдирдиे рдкрд░) рдЖрджि।
  • рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдиेрддृрдд्рд╡: рд╕ाрдзु рд╕ीрддाрд░ाрдо рджाрд╕, рдлрддрд╣рдХрд░рдг рдЪाрд░рдг, рдм्рд░рд╣्рдорджेрд╡, рдк्рд░ेрдордЪंрдж рднीрд▓।
  • рдмाрдж рдоें рдиेрддृрдд्рд╡ рд╡िрдЬрдп рд╕िंрд╣ рдкрдеिрдХ рдХे рд╣ाрде рдоें рдЖрдпा — рддीрд╕рд░े рдЪрд░рдг рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиेрддाрдУं (рдЧрдгेрд╢ рд╢ंрдХрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी, рдЬिрдирдХे 'рдк्рд░рддाрдк' рдкрдд्рд░ рд╕े рдЖंрджोрд▓рди рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдоिрд▓ी) рдХा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоिрд▓ा।
  • 1927 рдХे рдмाрдж рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдоुрдЦ्рдп рдиेрддा рдоाрдгिрдХ्рдпрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा рд░рд╣े।
  • рдорд╣िрд▓ा рдиेрдд्рд░िрдпाँ — рдЕंрдЬрдиा рджेрд╡ी рдЪौрдзрд░ी, рдиाрд░ाрдпрдгी рджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा, рд░рдоा рджेрд╡ी।
  • рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ 'рд░ंрдЧрднूрдоि' рдЗрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।

2.2 рдмेрдЧूँ рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди (1921)

  • рдмिрдЬोрд▓िрдпा рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рдк्рд░рдердо рд╢्рд░ेрдгी рдаिрдХाрдиे рдмेрдЧूँ рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ — рд▓ाрдЧ, рдмाрдЧ, рдмेрда-рдмेрдЧाрд░ рд╡ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд▓рдЧाрди рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз।
  • рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕्рдеाрди: рдоेрдиाрд▓ (рднीрд▓рд╡ाрдб़ा) рдХा рднेрд░ूрдХुंрдб।
  • рдиेрддृрдд्рд╡: рд░ाрдордиाрд░ाрдпрдг рдЪौрдзрд░ी।

2.3 рдЕрди्рдп рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди

  • рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди: рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╣िрддрдХाрд░िрдгी рд╕рднा (1918, рдЪाँрджрдорд▓ рд╕ुрд░ाрдгा), рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╕ेрд╡ा рд╕ंрдШ (1920, рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рд╡्рдпाрд╕) — рдкрд╢ु-рдиिрд░्рдпाрдд рд╡िрд░ोрдзी рдЖंрджोрд▓рди।
  • рдоाрдк-рддौрд▓ рдЖंрджोрд▓рди (1920–21): рдиेрддृрдд्рд╡ рдЪाँрджрдорд▓ рд╕ुрд░ाрдгा — рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдоें рдЕрдиिрдпрдоिрдд рдоाрдк-рддौрд▓ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз।
  • рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рд╡ рдмीрдХाрдиेрд░ рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди — рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд▓рдЧाрди рд╡ рд▓ाрдЧ-рдмाрдЧ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕ंрдЧрдаिрдд।

9. рдЬрдирдЬाрддीрдп (рдЖрджिрд╡ाрд╕ी) рдЖंрджोрд▓рди

3.1 рднीрд▓ рдЖंрджोрд▓рди — рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु

  • рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдиे рднीрд▓ों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдиैрддिрдХ рдЙрдд्рдеाрди рд╣ेрддु 'рд╕рдо्рдк рд╕рднा' (1883) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рддрдеा рдЙрди्рд╣ें рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 'рднрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди' рдЪрд▓ाрдпा।
  • рдоाрдирдЧрдв़ рдкрд╣ाрдб़ी (рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा) рдкрд░ 1913 рдоें рднीрд▓ों рдХी рд╕рднा рдкрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ेрдиा рдиे рдЧोрд▓ीрдмाрд░ी рдХी — рдЗрд╕े 'рдоाрдирдЧрдв़ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░/рдоाрдирдЧрдв़ рдзाрдо рд╣рдд्рдпाрдХांрдб' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕ैрдХрдб़ों рднीрд▓ рдоाрд░े рдЧрдП।

3.2 рдПрдХी рдЖंрджोрд▓рди — рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд

  • 1920 рдоें рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд рдж्рд╡ाрд░ा рдоेрд╡ाрдб़-рдбूंрдЧрд░рдкुрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рднीрд▓ों рдоें рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд рдХो 'рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рдорд╕ीрд╣ा' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै — рднीрд▓ों рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд▓рдЧाрди рд╡ рдмेрдЧाрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖंрджोрд▓рди।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु (рд╕рдо्рдк рд╕рднा, рднрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди, рдоाрдирдЧрдв़) рдФрд░ рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд (рдПрдХी рдЖंрджोрд▓рди) — рджोрдиों рдиेрддाрдУं рдХे рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рди рдоिрд▓ाрдПँ, рдпे рдЕрдХ्рд╕рд░ рдн्рд░рдоिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рди рд╣ोрддे рд╣ैं।

10. рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг рдПрд╡ं рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ рдЖंрджोрд▓рди

  • 1927 рдоें рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рджेрд╢ी рд░ाрдЬ्рдп рд▓ोрдХ рдкрд░िрд╖рдж् рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рд╕ाрде рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рджौрд░ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ।
  • 1931 рдоें рд░ाрдордиाрд░ाрдпрдг рдЪौрдзрд░ी рдиे рдЕрдЬрдоेрд░ рдоें рджेрд╢ी рд░ाрдЬ्рдп рд▓ोрдХ рдкрд░िрд╖рдж् рдХा рдк्рд░рдердо рдк्рд░ांрддीрдп рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा।
  • 1938 рдХे рдмाрдж рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рд░िрдпाрд╕рддों рдоें рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ — рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╢ाрд╕рди (Responsible Government) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा।

4.1 рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ — рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡िрд╡рд░рдг

рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡рд░्рд╖ рд╡ рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ
рдЬрдпрдкुрд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓1931 — рдХрд░्рдкूрд░рдЪंрдж рдкाрдЯрдиी рд╡ рдЬрдордиाрд▓ाрд▓ рдмрдЬाрдЬ; 1936 рдоें рдЬрдордиाрд▓ाрд▓ рдмрдЬाрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрдирд░्рдЧрдарди; 1942 рдоें рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी
рдоाрд░рд╡ाрдб़ (рдЬोрдзрдкुрд░) рд▓ोрдХ рдкрд░िрд╖рдж्1934 (рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╣िрддрдХाрд░िрдгी рд╕рднा рд╡ рд╕ेрд╡ा рд╕ंрдШ рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें)
рдоेрд╡ाрдб़ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓1938 — рдорд╣ाрдоंрдд्рд░ी рдоाрдгिрдХ्рдпрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा, рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖ рднूрд░ेрд▓ाрд▓ рдмрдпा (рдоेрд╡ाрдб़ рд░िрдпाрд╕рдд рдиे рд░ोрдХ рд▓рдЧाрдИ, рдоाрдгिрдХ्рдпрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा рдиे рдЕрдЬрдоेрд░ рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХिрдпा)
рдмीрдХाрдиेрд░ рдк्рд░рдЬा рдкрд░िрд╖рдж्1936 (рдкुрдирд░्рд╕्рдеाрдкрдиा рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1937, рдХोрд▓рдХाрддा рдоें) — рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд▓рдХ्рд╖्рдоी рджेрд╡ी рдЖрдЪाрд░्рдп; 1942 рдоें рд░рдШुрд╡рд░рджрдпाрд▓ рдЧोрдпрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрдирд░्рдЧрдарди
рдХोрдЯा рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓1939 — рдкं. рдирдпрдиूрд░ाрдо рд╢рд░्рдоा рд╡ рдкं. рдЕрднिрди्рди рд╣рд░ि
рд╣ाрдб़ौрддी рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓1934 — рдкं. рдирдпрдиूрд░ाрдо рд╢рд░्рдоा
рднрд░рддрдкुрд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓рдоाрд░्рдЪ 1938 — рдХिрд╢рдирд▓ाрд▓ рдЬोрд╢ी
рднрд░рддрдкुрд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓рдоाрд░्рдЪ 1938 — рдХिрд╢рдирд▓ाрд▓ рдЬोрд╢ी
рдмूंрджी рд░ाрдЬ्рдп рд▓ोрдХ рдкрд░िрд╖рдж्1944 — рдЛрд╖िрджрдд्рдд рдоेрд╣рддा (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░рдердо рдмूंрджी рдоें рдЗрд╕ рдиाрдо рдХी рдкрд░िрд╖рдж् рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै)
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╣рд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡рд░्рд╖ + рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ + рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиा (рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी/рдк्рд░рддिрдмंрдз/рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди) — рдпрд╣ рддाрд▓िрдХा рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рджोрд╣рд░ाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╣ै।

11. рдЬрди рдЖंрджोрд▓рди (рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ)

  • рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╢ाрд╕рди рдХी рдоाँрдЧ рдХो рд▓ेрдХрд░ 1938 рдХे рдмाрдж рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬрди-рдЖंрджोрд▓рди рд╣ुрдП, рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ों рдХे рд╕ाрде рдЖрдо рдЬрдирддा, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╡ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдИं।
  • 1942 рдХे рднाрд░рдд рдЫोрдб़ो рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд░िрдпाрд╕рддों рдоें рднी рдкрдб़ा — рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ों рдХो рдЧैрд░-рдХाрдиूрдиी рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рдиेрддाрдУं рдХो рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा।
  • рд░िрдпाрд╕рддों рдХे рд╢ाрд╕рдХों рд╡ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд░ेрдЬिрдбेंрд╕ी рдХे рджрдордирдХाрд░ी рд░рд╡ैрдпे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдпрд╣ рдЖंрджोрд▓рди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рд░िрдпाрд╕рддों рдХे рд╡िрд▓рдп рд╡ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╢ाрд╕рди рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдмрдиा।

12. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг (1948–1956) — рд╕ाрдд рдЪрд░рдг

рдЪрд░рдгрддिрдеि рд╡ рд╡िрд╡рд░рдг
1. рдордд्рд╕्рдп рд╕ंрдШ18 рдоाрд░्рдЪ 1948 — рдЕрд▓рд╡рд░, рднрд░рддрдкुрд░, рдзौрд▓рдкुрд░, рдХрд░ौрд▓ी; рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЕрд▓рд╡рд░; рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдПрди.рд╡ी. рдЧाрдбрдЧिрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा
2. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕ंрдШ25 рдоाрд░्рдЪ 1948 — рдХोрдЯा, рдмूंрджी, рдЯोंрдХ, рдЭाрд▓ाрд╡ाрдб़, рдк्рд░рддाрдкрдЧрдв़, рдХिрд╢рдирдЧрдв़, рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा, рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рд╢ाрд╣рдкुрд░ा (9 рд░िрдпाрд╕рддें); рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХोрдЯा
3. рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди18 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1948 — рдЙрджрдпрдкुрд░ рдХा рд╡िрд▓рдп; рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЙрджрдпрдкुрд░; рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдкं. рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдж्рд╡ाрд░ा
4. рд╡ृрд╣рдж рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди30 рдоाрд░्рдЪ 1949 — рдЬрдпрдкुрд░, рдЬोрдзрдкुрд░, рдмीрдХाрдиेрд░, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рдХा рд╡िрд▓рдп; рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЬрдпрдкुрд░; рд░ाрдЬрдк्рд░рдоुрдЦ — рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп (рдЬрдпрдкुрд░); рдЙрдж्рдШाрдЯрдирдХрд░्рддा — рд╕рд░рджाрд░ рд╡рд▓्рд▓рднрднाрдИ рдкрдЯेрд▓; рдЗрд╕ी рджिрди рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें 30 рдоाрд░्рдЪ рдХो рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै
5. рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╡ृрд╣рдж рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди15 рдордИ 1949 — рдордд्рд╕्рдп рд╕ंрдШ рдХा рд╡ृрд╣рдж рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд╡िрд▓рдп (рд╢ंрдХрд░рд░ाрд╡ рджेрд╡ рд╕рдоिрддि рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдкрд░); рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЬрдпрдкुрд░ рдмрдиी рд░рд╣ी, рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी
6. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕ंрдШ (рдЕंрддिрдо рд░ूрдк)26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950 — рд╕िрд░ोрд╣ी рд░िрдпाрд╕рдд рдХा рд╡िрд▓рдп (рдЖрдмू-рджेрд▓рд╡ाрдб़ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдЫोрдб़рдХрд░, рдЬो рдмрдо्рдмрдИ рдк्рд░ांрдд рдоें рдоिрд▓ा рджिрдпा рдЧрдпा); рд░ाрдЬ्рдп рдХो рдиाрдо 'рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди' рдоिрд▓ा; 'рдЦ' (B) рд╢्рд░ेрдгी рд░ाрдЬ्рдп рдШोрд╖िрдд
7. рд╡рд░्рддрдоाрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди1 рдирд╡ंрдмрд░ 1956 — рд░ाрдЬ्рдп рдкुрдирд░्рдЧрдарди рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рддрд╣рдд рдЕрдЬрдоेрд░ рд░ाрдЬ्рдп, рдЖрдмू-рджेрд▓рд╡ाрдб़ा (рд╕िрд░ोрд╣ी) рд╡ рд╕ुрдиेрд▓ рдЯрдк्рдкा (рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рд╕े) рдХा рд╡िрд▓рдп — рд╡рд░्рддрдоाрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкूрд░्рдг рд╣ुрдЖ
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╕ाрддों рдЪрд░рдгों рдХो рдХ्рд░рдоांрдХ + рддिрдеि + рд╢ाрдоिрд▓ рд░िрдпाрд╕рддें + рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рдЯाрдЗрдорд▓ाрдЗрди рдХी рддрд░рд╣ рдпाрдж рдХрд░ें — рдпрд╣ рдЯॉрдкिрдХ рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖/рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै।

13. рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Mains) рд╣ेрддु рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди (рдЯॉрдкिрдХ 2)

  • 1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि рдоें рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╕ैрдиिрдХ рдЫाрд╡рдиिрдпों рдХी рднूрдоिрдХा рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХीрдЬिрдП।
  • рдмिрдЬोрд▓िрдпा рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдХाрд░рдгों, рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।
  • рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХे рднीрд▓ рдЖंрджोрд▓рди рддрдеा рдоाрдирдЧрдв़ рд╣рдд्рдпाрдХांрдб рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХीрдЬिрдП।
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ рдЖंрджोрд▓рди рдиे рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╢ाрд╕рди рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा?
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдПрдХीрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рд░ूрдк рд╕े рд╕рдордЭाрдЗрдП рддрдеा рдЗрд╕рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХीрдЬिрдП।

14. рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдПрд╡ं рд▓рд▓िрдд рдХрд▓ा — рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрдЪрдп

  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдХрд▓ा рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдк्рд░рджрд░्рд╢рдирдХाрд░ी рдХрд▓ाрдПँ (рдиृрдд्рдп, рд╕ंрдЧीрдд, рдиाрдЯ्рдп) рдПрд╡ं рд▓рд▓िрдд рдХрд▓ाрдПँ (рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा, рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा, рд╕्рдеाрдкрдд्рдп) рджोрдиों рд╕рдоृрдж्рдз рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं।
  • рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ैрд▓िрдпाँ (рдШрд░ाрдиे): рдоेрд╡ाрдб़ рд╢ैрд▓ी (рдЙрджрдпрдкुрд░, рдиाрдердж्рд╡ाрд░ा — рдкिрдЫрд╡ाрдИ рдЪिрдд्рд░рдг рдк्рд░рд╕िрдж्рдз), рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╢ैрд▓ी (рдЬोрдзрдкुрд░, рдмीрдХाрдиेрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़), рдвूंрдвाрдб़ рд╢ैрд▓ी (рдЬрдпрдкुрд░, рдЖрдоेрд░, рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी), рд╣ाрдб़ौрддी рд╢ैрд▓ी (рдХोрдЯा, рдмूंрджी — рд╢िрдХाрд░ рд╡ рджрд░рдмाрд░ी рджृрд╢्рдп рдк्рд░рд╕िрдж्рдз)।
  • рдХिрд╢рдирдЧрдв़ рд╢ैрд▓ी рдЕрдкрдиे 'рдмрдгी-рдардгी' рдЪिрдд्рд░ (рдиिрд╣ाрд▓рдЪंрдж рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд) рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ै — рдЗрд╕े 'рднाрд░рдд рдХी рдоोрдиाрд▓िрд╕ा' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рдлрдб़ рдЪिрдд्рд░рдг: рдХрдкрдб़े рдкрд░ рд▓ोрдХрджेрд╡рддाрдУं (рдкाрдмूрдЬी, рджेрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рдЬी) рдХी рдЧाрдеाрдУं рдХा рдЪिрдд्рд░рдг — рднीрд▓рд╡ाрдб़ा (рд╢ाрд╣рдкुрд░ा) рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рд╣ै; рдЬोрд╢ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЗрд╕ рдХрд▓ा рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै।

15. рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк

рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдкрдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ / рд╡िрд╢ेрд╖рддा
рдм्рд▓ू рдкॉрдЯрд░ीрдЬрдпрдкुрд░ — рдлाрд░рд╕ी/рддुрд░्рдХ рдк्рд░рднाрд╡, рдмिрдиा рднрдЯ्рдЯी рд╕ेंрдХी рдоिрдЯ्рдЯी (рдХ्рд╡ाрд░्рдЯ्рдЬ рдкाрдЙрдбрд░ рдЖрдзाрд░िрдд); рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд╕рд╡ाрдИ рд░ाрдорд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп рдХे рдХाрд▓ рдХो рд╕्рд╡рд░्рдг рдХाрд▓ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै
рдмंрдзेрдЬ (рдЯाрдИ-рдбाрдИ)рдЬोрдзрдкुрд░, рд╕ीрдХрд░, рдЙрджрдпрдкुрд░, рдЬрдпрдкुрд░ — рдХрдкрдб़े рдХो рдмांрдзрдХрд░ рд░ंрдЧाрдИ
рд▓рд╣рд░िрдпा рд╡ рдоोрдардб़ा рдк्рд░िंрдЯрдЬрдпрдкुрд░ — рд▓рд╣рд░рджाрд░ рдзाрд░ीрджाрд░ рд░ंрдЧाрдИ рд╢ैрд▓ी
рд╕ांрдЧाрдиेрд░ी рд╡ рдмрдЧрд░ू рдк्рд░िंрдЯрд╕ांрдЧाрдиेрд░ рд╡ рдмрдЧрд░ू (рдЬрдпрдкुрд░) — рд╣рд╕्рдд-рдоुрдж्рд░рдг (рдм्рд▓ॉрдХ рдк्рд░िंрдЯिंрдЧ), рджाрдмू рддрдХрдиीрдХ рдмрдЧрд░ू рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз
рдоीрдиाрдХाрд░ीрдЬрдпрдкुрд░ — рд╕ोрдиे-рдЪाँрджी рдХे рдЖрднूрд╖рдгों рдкрд░ рд░ंрдЧीрди рддाрдордЪीрдиी рдХाрд░ीрдЧрд░ी
рдХोрдл्рддрдЧिрд░ी / рддрд╣рдиिрд╢ांрдЕрд▓рд╡рд░, рдЬрдпрдкुрд░ — рд▓ोрд╣े рдкрд░ рд╕ोрдиे-рдЪाँрджी рдХी рддाрд░ рдЬрдб़ाрдИ рдХा рдХाрд░्рдп
рдЙрд╕्рддा рдХрд▓ा (рдЧोрд▓्рдб рдоीрдиाрдХाрд░ी рдСрди рд▓ेрджрд░)рдмीрдХाрдиेрд░ — рдКँрдЯ рдХी рдЦाрд▓ рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг рдоीрдиाрдХाрд░ी рд╡ рдоुрдирд╡्рд╡рддी рдХाрд░्рдп
рджрд░ी рдиिрд░्рдоाрдгрд╕ाрд▓ाрд╡ाрд╕ (рдЬोрдзрдкुрд░), рдЯांрдХрд▓ा (рдиाрдЧौрд░), рднीрд▓рд╡ाрдб़ा, рдЯोंрдХ
рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдоूрд░्рддिрдХрд▓ाрдЬрдпрдкुрд░, рдордХрд░ाрдиा (рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рд╣ेрддु рдк्рд░рд╕िрдж्рдз)
рдеेрд╡ा рдХрд▓ाрдк्рд░рддाрдкрдЧрдв़ — рдХांрдЪ рдкрд░ рд╕ोрдиे рдХी рдирдХ्рдХाрд╢ी рдХी рдЕрдиूрдаी рдХрд▓ा

16. рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕्рдоाрд░рдХ

  • рджुрд░्рдЧ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़, рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़, рд░рдгрдердо्рднौрд░, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ (рд╕ोрдиाрд░ рдХिрд▓ा), рдЖрдоेрд░ рд╡ рдЧाрдЧрд░ोрди — рдЗрди 6 рджुрд░्рдЧों рдХो рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें 'рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдкрд╣ाрдб़ी рджुрд░्рдЧ' (Hill Forts of Rajasthan) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै (2013)।
  • рд╕्рддंрдн: рдХीрд░्рддि рд╕्рддрдо्рдн рд╡ рд╡िрдЬрдп рд╕्рддрдо्рдн (рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़, рд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд)।
  • рдЫрддрд░ी/рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рдЬрд╕рд╡ंрдд рдердб़ा (рдЬोрдзрдкुрд░, рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдиिрд░्рдоिрдд), рдЧैрдЯोрд░ рдХी рдЫрддрд░िрдпाँ (рдЬрдпрдкुрд░)।
  • рд╣рд╡ेрд▓ी рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рдирд╡рд▓рдЧрдв़, рдоंрдбाрд╡ा, рдлрддेрд╣рдкुрд░) — рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░ों рд╕े рд╕ुрд╕рдЬ्рдЬिрдд рд╣рд╡ेрд▓िрдпाँ, рдЗрд╕े 'рдЦुрд▓ा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп' (Open Air Art Gallery) рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
  • рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рджिрд▓рд╡ाрдб़ा рдЬैрди рдоंрджिрд░ (рдЖрдмू, рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдХी рдмाрд░ीрдХ рдирдХ्рдХाрд╢ी), рд░рдгрдХрдкुрд░ рдЬैрди рдоंрджिрд░ (рдкाрд▓ी), рдПрдХрд▓िंрдЧрдЬी рдоंрджिрд░ (рдЙрджрдпрдкुрд░)।
  • рдЬрд▓рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рдмाрд╡рдб़िрдпाँ (рдЪांрдж рдмाрд╡рдб़ी - рдЖрднाрдиेрд░ी, рджौрд╕ा), рдЭीрд▓ें (рдкिрдЫोрд▓ा, рдлрддेрд╣рд╕ाрдЧрд░ - рдЙрджрдпрдкुрд░)।

17. рд▓ोрдХ рд╕ंрдЧीрдд

рд╡ाрдж्рдп/рдЧाрдпрди рд╢ैрд▓ीрдЬाрддि / рдХ्рд╖ेрдд्рд░ / рд╡िрд╢ेрд╖рддा
рдоांрдб рдЧाрдпрдХीрдоाрд░рд╡ाрдб़ (рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░, рдмीрдХाрдиेрд░) — 'рдХेрд╕рд░िрдпा рдмाрд▓рдо' рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдоांрдб рдЧीрдд; рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдЬिрд▓ाрдИ рдмाрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧाрдпिрдХा
рдкрдгिрд╣ाрд░ी, рдХुрд░рдЬां, рдШूрдорд░ рдЧीрддрд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЧीрдд рд╢ैрд▓िрдпाँ — рдЬрд▓ рднрд░рдиे, рд╡िрд░рд╣, рдЙрдд्рд╕рд╡ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд
рд░ाрд╡рдгрд╣рдд्рдеाрднोрдкा рдЬाрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдкाрдмूрдЬी рдХी рдлрдб़ рдЧाрдпрди рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рддंрддु рд╡ाрдж्рдп
рдЕрд▓рдЧोрдЬा, рдоोрд░рдЪंрдЧ, рдЦрдб़рддाрд▓рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди (рдоांрдЧрдгिрдпाрд░-рд▓ंрдЧा рдЬाрддि) рдХे рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╡ाрдж्рдп
рдоांрдЧрдгिрдпाрд░ рд╡ рд▓ंрдЧा рдЬाрддिрдЬैрд╕рд▓рдоेрд░-рдмाрдб़рдоेрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдкेрд╢ेрд╡рд░ рдЧाрдпрдХ/рд╡ाрджрдХ рдЬाрддिрдпाँ — рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп, рд░ाрдЬрдкूрдд рд╡ рдЕрди्рдп рдЬрдЬрдоाрдиों рдХे рд▓िрдП рдЧाрдпрди
рддेрд░рд╣рддाрд▓ीрдХाрдордб़ рдЬाрддि (рдорд╣िрд▓ाрдПँ) рдж्рд╡ाрд░ा рдоंрдЬीрд░ा рдмрдЬाрддे рд╣ुрдП рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЧाрдпрди-рдиृрдд्рдп, рд░ाрдорджेрд╡рдЬी рдХी рднрдХ्рддि рдоें

18. рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп

18.1 рд╕ाрдоाрди्рдп/рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп

  • рдШूрдорд░: рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╡ рд░ाрдЬрдХीрдп рдиृрдд्рдп — рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЧोрд▓ рдШेрд░े рдоें рд╕्рд╡рдпं рдХी рдзुрд░ी рдкрд░ рдШूрдорддे рд╣ुрдП।
  • рдЧैрд░ рдиृрдд्рдп: рдоेрд╡ाрдб़-рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдоें рд╣ोрд▓ी рдкрд░ рдкुрд░ुрд╖ों рдж्рд╡ाрд░ा — рдоेрд╡ाрдб़ рдоें рднीрд▓ рдЬрдирдЬाрддि, рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдоें рд╕рднी рд╕рдоुрджाрдп рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं; рд╣ाрдеों рдоें рдбंрдбे рд▓ेрдХрд░ рдЧोрд▓ рдШेрд░े рдоें рдиृрдд्рдп।
  • рднрд╡ाрдИ рдиृрдд्рдп: рдЙрджрдпрдкुрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рд╕िрд░ рдкрд░ рдПрдХ рд╕ाрде рдХрдИ рдордЯрдХे/рдеाрд▓ी рд░рдЦрдХрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдиृрдд्рдп; рдХाрд▓рдмेрд▓िрдпा рд╡ рднрд╡ाрдИ рджोрдиों рдХрд░рддрдмी рдиृрдд्рдп рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд▓ाрдХाрд░: рд░ूрдкрд╕िंрд╣ рд╢ेрдЦाрд╡рдд।
  • рдХाрд▓рдмेрд▓िрдпा рдиृрдд्рдп: рдХाрд▓рдмेрд▓िрдпा (рд╕рдкेрд░ा) рдЬाрддि рдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा — 2010 рдоें рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рдЕрдоूрд░्рдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓।
  • рдЪंрдЧ рдиृрдд्рдп: рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рд╣ोрд▓ी рдкрд░।
  • рдбांрдЧ рдиृрдд्рдп: рдиाрдердж्рд╡ाрд░ा — рд╣ोрд▓ी рдкрд░।
  • рдмिрди्рджौрд░ी рдиृрдд्рдп: рдЭाрд▓ाрд╡ाрдб़ — рд╣ोрд▓ी рдкрд░।
  • рддेрд░рд╣рддाрд▓ी рдиृрдд्рдп: рдХाрдордб़ рдЬाрддि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा, рдкाрджрд░рд▓ा (рдкाрд▓ी) рдЙрдж्рдЧрдо рд╕्рдерд▓।
  • рдвोрд▓ рдиृрдд्рдп: рдЬाрд▓ोрд░ — рдвोрд▓ी рд╡ рднीрд▓ рдЬाрддि рдХे рдкुрд░ुрд╖ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░।

18.2 рдЬрдирдЬाрддीрдп рдиृрдд्рдп

  • рднीрд▓ рдЬрдирдЬाрддि: рдЧैрд░ рдиृрдд्рдп, рдЧрд╡рд░ी (рд░ाрдИ) рдиृрдд्рдп — рдзाрд░्рдоिрдХ-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдиाрдЯ्рдп рдиृрдд्рдп।
  • рд╕рд╣рд░िрдпा рдЬрдирдЬाрддि: рд╢िрдХाрд░ी рдиृрдд्рдп।
  • рдЧुрд░्рдЬрд░ рд╕рдоाрдЬ: рдЭूрдорд░ рдиृрдд्рдп।
  • рдмंрдЬाрд░ा рд╕рдоाрдЬ: рдордЫрд▓ी рдиृрдд्рдп।
  • рдоेрд╡ рдЬाрддि: рдЕрдкрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдиृрдд्рдп рд╢ैрд▓ी।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╣рд░ рдиृрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдЬाрддि/рд╕рдоुрджाрдп + рдХ्рд╖ेрдд्рд░ + рдЕрд╡рд╕рд░ рдпाрдж рд░рдЦें — рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╢्рди ("X рд╡ Y рдиृрдд्рдп рдоें рдЕंрддрд░") рднी рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।

19. рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдПँ (рдЪिрдд्рд░ांрдХрди рдПрд╡ं рд╢िрд▓्рдк рдкрд░ंрдкрд░ा)

  • рдлрдб़ рдЪिрдд्рд░рдг: рдХрдкрдб़े рдкрд░ рд▓ोрдХрджेрд╡рддाрдУं рдХी рдЧाрдеा — рднोрдкा-рднोрдкी рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдд्рд░ि рдоें рдлрдб़ рдХे рд╕ाрдордиे рдЧाрдпрди рдХрд░ рдХрдеा рд╕ुрдиाрдИ рдЬाрддी рд╣ै (рдкाрдмूрдЬी рдХी рдлрдб़, рджेрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рдЬी рдХी рдлрдб़)।
  • рдкिрдЫрд╡ाрдИ рдЪिрдд्рд░рдг: рдиाрдердж्рд╡ाрд░ा — рд╢्рд░ीрдиाрдердЬी рдоंрджिрд░ рд╣ेрддु рдХрдкрдб़े рдкрд░ рдХृрд╖्рдг-рд▓ीрд▓ा рдЪिрдд्рд░рдг।
  • рдоांрдбрдиा рдХрд▓ा: рдШрд░-рдЖँрдЧрди рдоें рд╢ुрдн рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рдЧेрд░ू рд╡ рдЦрдб़िрдпा рд╕े рдмрдиाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднिрдд्рддि/рднूрдоि рдЕрд▓ंрдХрд░рдг рдХрд▓ा — рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा।
  • рд╕ांрдЭी рдХрд▓ा: рдЧोрдмрд░ рд╡ рдлूрд▓ों рд╕े рджेрд╡ी рдк्рд░рддिрдоा рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा।
  • рдЧोрджрдиा рдк्рд░рдеा: рднीрд▓ рд╡ рдЧрд░ाрд╕िрдпा рдЬрдирдЬाрддि рдоें рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рд╕्рдеाрдпी рдЪिрдд्рд░ांрдХрди — рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЧुрджрдиा 'рдоांрдбрд▓िрдпा', рд╣ाрде-рдкैрд░ рдкрд░ 'рдоांрдбрд▓ा' рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।

20. рд▓ोрдХ рдЖрдЦ्рдпाрди (рд▓ोрдХ рдЧाрдеाрдПँ)

  • рдвोрд▓ा-рдоाрд░ू рд░ा рджूрд╣ा: рдвोрд▓ा-рдоाрд░ू рдХी рдк्рд░ेрдо рдЧाрдеा — рдбिंрдЧрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рдЪрдиा।
  • рдкाрдмूрдЬी рдХी рдЧाрдеा: рд░ाрдаौрдб़ рд╡ंрд╢ीрдп рд▓ोрдХрджेрд╡рддा рдкाрдмूрдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рд╡ рд╡ीрд░рддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд — рднोрдкा рдЬाрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдлрдб़ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧाрдпрди।
  • рджेрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рдЬी рдХी рдЧाрдеा: рдЧुрд░्рдЬрд░ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд▓ोрдХрджेрд╡рддा — рдлрдб़ рд╢ैрд▓ी рдоें рдХрдеा рд╡ाрдЪрди।
  • рдиिрд╣ाрд▓рджे рд╕ुрд▓्рддाрдг, рдЧोрдЧाрдЬी рд░ाрд╕ाрд╡рддाрд░ (рдмीрдаू рдоेрд╣ाрдЬी рд░рдЪिрдд): рд▓ोрдХрджेрд╡рддा рдЧोрдЧाрдЬी рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЖрдЦ्рдпाрди рдХाрд╡्рдп।
  • рдЗрди рдЖрдЦ्рдпाрдиों рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ — рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдкीрдв़ी-рджрд░-рдкीрдв़ी рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рд╡ рд╡ीрд░рддा рдХी рдХрдеाрдУं рдХा рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг।

21. рдоेрд▓े рдПрд╡ं рдд्рдпौрд╣ाрд░

21.1 рдк्рд░рдоुрдЦ рдоेрд▓े

рдоेрд▓ाрд╕्рдеाрди / рд╡िрд╢ेрд╖рддा
рдкुрд╖्рдХрд░ рдоेрд▓ाрдкुрд╖्рдХрд░ (рдЕрдЬрдоेрд░) — рдХाрд░्рддिрдХ рдкूрд░्рдгिрдоा; рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдКँрдЯ рдоेрд▓ा; рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЦ्рдпाрддि рдк्рд░ाрдк्рдд; рдЗрд╕े 'рдоेрд░рд╡ाрдб़ा рдХा рдХुрдо्рдн' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै
рд░ाрдорджेрд╡рд░ा (рд░ुрдгीрдЪा) рдоेрд▓ाрдкोрдХрд░рдг (рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░) — рднाрдж्рд░рдкрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рдПрдХाрджрд╢ी/рдж्рд╡िрддीрдпा рд╕े; рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╕рдж्рднाрд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоेрд▓ा; рддेрд░рд╣рддाрд▓ी рдиृрдд्рдп рдЖрдХрд░्рд╖рдг
рддेрдЬाрдЬी рдоेрд▓ाрдм्рдпाрд╡рд░, рдХेрдХрдб़ी (рдЕрдЬрдоेрд░) — рднाрдж्рд░рдкрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рджрд╢рдоी (рддेрдЬाрджрд╢рдоी)
рдЧрдгрдЧौрд░ рдоेрд▓ाрдЬрдпрдкुрд░ — рдЪैрдд्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рддृрддीрдпा
рддीрдЬ рдоेрд▓ाрдЬрдпрдкुрд░ — рд╢्рд░ाрд╡рдг рд╢ुрдХ्рд▓ рддृрддीрдпा
рдХैрд▓ाрджेрд╡ी рдоेрд▓ाрдХрд░ौрд▓ी — рдЪैрдд्рд░ рдоाрд╣ рдоें
рднрд░्рддृрд╣рд░ि рдоेрд▓ाрдЕрд▓рд╡рд░ — рдордд्рд╕्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоेрд▓ा
рдЦेрдЬрдб़рд▓ी рдоेрд▓ाрдЦेрдЬрдб़рд▓ी (рдЬोрдзрдкुрд░) — рд╡ृрдХ्рд╖ों/рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд (рдЕрдоृрддा рджेрд╡ी рдмिрд╢्рдиोрдИ рдмрд▓िрджाрди рдХी рд╕्рдоृрддि)
рд╕ीрддाрдмाрдб़ी рдоेрд▓ाрдмाрд░ां — рд╣ाрдб़ौрддी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоेрд▓ा
рдХрд░рдгी рдоाрддा рдоेрд▓ाрджेрд╢рдиोрдХ (рдмीрдХाрдиेрд░)

21.2 рдк्рд░рдоुрдЦ рдд्рдпौрд╣ाрд░

  • рдЧрдгрдЧौрд░: рдЪैрдд्рд░ рдоाрд╣ — рд╢िрд╡-рдкाрд░्рд╡рддी рдкूрдЬा, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдд्рдпौрд╣ाрд░।
  • рддीрдЬ: рд╢्рд░ाрд╡рдг рдоाрд╣ — рд╡िрд╡ाрд╣िрдд/рдЕрд╡िрд╡ाрд╣िрдд рд╕्рдд्рд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдордиाрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдд्рдпौрд╣ाрд░।
  • рдЧोрдЧा рдирд╡рдоी, рдЬрди्рдоाрд╖्рдЯрдоी, рдордХрд░ рд╕ंрдХ्рд░ांрддि, рд╣ोрд▓ी-рдзुрд▓ंрдбी, рджीрдкाрд╡рд▓ी — рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкूрд░े рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдордиाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।

22. рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ

  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें 12 рдЕрдзिрд╕ूрдЪिрдд рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рд╣ैं; рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХ्рд░рдо — рдоीрдгा (рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी) > рднीрд▓ (рджूрд╕рд░ी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी) > рдЧрд░ाрд╕िрдпा (рддीрд╕рд░ी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी)।
  • рдЫोрдЯी рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ: рд╕рд╣рд░िрдпा, рдЧाрдбुрд▓िрдпा рд▓ोрд╣ाрд░, рдХрдеौрдб़ी, рдбाрдоोрд░।

22.1 рднीрд▓ рдЬрдирдЬाрддि

  • рдоुрдЦ्рдпрддः рджрдХ्рд╖िрдгी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди (рдЙрджрдпрдкुрд░, рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा, рдк्рд░рддाрдкрдЧрдв़, рд╕िрд░ोрд╣ी) рдоें рдиिрд╡ाрд╕।
  • рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЯॉрд▓рдоी рдиे рднीрд▓ों рдХो 'рдлिрд▓ाрдЗрдЯ' (рддीрд░ंрджाрдЬ) рдХрд╣ा рд╣ै — рддीрд░-рдХрдоाрди рдЗрдирдХा рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╣рдеिрдпाрд░।
  • рдЧैрд░ рдиृрдд्рдп, рдЧрд╡рд░ी (рд░ाрдИ) рдиाрдЯ्рдп-рдиृрдд्рдп рдЗрдирдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░ंрдкрд░ा; рдЧोрджрдиा рдк्рд░рдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд।

22.2 рдЧрд░ाрд╕िрдпा рдЬрдирдЬाрддि

  • рдоुрдЦ्рдпрддः рд╕िрд░ोрд╣ी (рдЖрдмू рд░ोрдб, рдкिрдг्рдбрд╡ाрдб़ा), рдЙрджрдпрдкुрд░ (рдЧोрдЧुंрджा), рдкाрд▓ी (рдмाрд▓ी), рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा рдоें рдиिрд╡ाрд╕।
  • рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЪौрд╣ाрди рд╡ंрд╢рдЬ рдоाрдирддे рд╣ैं; рд╢िрд╡, рджुрд░्рдЧा рд╡ рднैрд░рд╡ рдХी рдкूрдЬा рдХрд░рддे рд╣ैं; рдоोрд░ рдХो рдЖрджрд░्рд╢ рдкрдХ्рд╖ी рд╡ рд╢्рд╡ेрдд рдкрд╢ुрдУं рдХो рдкрд╡िрдд्рд░ рдоाрдирддे рд╣ैं।
  • рдЖрдЦाрддीрдЬ (рдЕрдХ्рд╖рдп рддृрддीрдпा) рдХो рдирд╡рд╡рд░्рд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрддे рд╣ैं; рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдерд▓ — рдирдХ्рдХी рдЭीрд▓ (рдЖрдмू)।
  • рдШрд░ 'рдШेрд░', рдЧाँрд╡ 'рдлाрд▓िрдпा', рдоुрдЦिрдпा 'рд╕рд╣рд▓ोрдд' рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै; рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдХृрд╖ि рдк्рд░рдеा рдХो 'рд╣рд░ीрднाрд╡рд░ी' рдХрд╣рддे рд╣ैं।

22.3 рд╕рд╣рд░िрдпा рдЬрдирдЬाрддि (рдЖрджिрдо рдЬрдирдЬाрддि)

  • рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЖрджिрдо рдЬрдирдЬाрддि (Primitive Tribe) — рдмांрд░ा рдЬिрд▓े рдХी рдХिрд╢рдирдЧंрдЬ рд╡ рд╢ाрд╣рдмाрдж рддрд╣рд╕ीрд▓ों рдоें рдиिрд╡ाрд╕।
  • рд╕рд╣рд░िрдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु 'рд╕рд╣рд░िрдпा рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдоिрддि' рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдЧрдпा।

22.4 рдХрдеौрдб़ी рдЬрдирдЬाрддि

  • рдоुрдЦ्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рдЙрджрдпрдкुрд░; рдПрдХ рд╕ंрдХрдЯрдЧ्рд░рд╕्рдд (Endangered) рдЬрдирдЬाрддि; рдЦैрд░ рдХे рдкेрдб़ рд╕े рдХрдд्рдеा рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рдХाрд░рдг 'рдХрдеौрдб़ी' рдиाрдо рдкрдб़ा।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╣рд░ рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рдХ्рд╖ेрдд्рд░ + рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рдеा/рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी + рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХ्рд░рдо рдЕрд╡рд╢्рдп рдпाрдж рд░рдЦें — 'рдЬрдирдЬाрддि рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी' (рдЬैрд╕े рдШेрд░, рдлाрд▓िрдпा, рд╕рд╣рд▓ोрдд) рдмाрд░-рдмाрд░ рдкूрдЫी рдЬाрддी рд╣ै।

23. рд╡िрд░ाрд╕рдд — рдк्рд░рдоुрдЦ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ рдПрд╡ं рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕्рдерд▓

рдзрд░ोрд╣рд░рд╕्рдеाрди / рдорд╣рдд्рд╡
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдкрд╣ाрдб़ी рджुрд░्рдЧ (рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░, 2013)рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़, рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़, рд░рдгрдердо्рднौрд░, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░, рдЖрдоेрд░, рдЧाрдЧрд░ोрди
рдЬंрддрд░-рдоंрддрд░, рдЬрдпрдкुрд░рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рд╡ेрдзрд╢ाрд▓ा — рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ (2010)
рдХेрд╡рд▓ाрджेрд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрдирднрд░рддрдкुрд░ — рдкрдХ्рд╖ी рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп, рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ (рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ)
рджिрд▓рд╡ाрдб़ा рдЬैрди рдоंрджिрд░рдоाрдЙंрдЯ рдЖрдмू — рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдирдХ्рдХाрд╢ी
рд╣рд╡ाрдорд╣рд▓рдЬрдпрдкुрд░ — рд╕рд╡ाрдИ рдк्рд░рддाрдкрд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд, рдордзुрдордХ्рдЦी рдХे рдЫрдд्рддे рдЬैрд╕ी рд╕ंрд░рдЪрдиा
рд╕िрдЯी рдкैрд▓ेрд╕рдЙрджрдпрдкुрд░ рд╡ рдЬрдпрдкुрд░ рджोрдиों рдоें рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░ाрдЬрдк्рд░ाрд╕ाрдж
рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी рдХी рд╣рд╡ेрд▓िрдпाँрдирд╡рд▓рдЧрдв़, рдоंрдбाрд╡ा, рдлрддेрд╣рдкुрд░ — рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ेрддु 'рдУрдкрди рдПрдпрд░ рдЖрд░्рдЯ рдЧैрд▓рд░ी'

24. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпाँ

24.1 рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпाँ

  • рдоाрд░рд╡ाрдб़ी: рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди (рдЬोрдзрдкुрд░, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░, рдмीрдХाрдиेрд░, рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी) — рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рдмोрд▓ी; рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо 'рдорд░ुрднाрд╖ा'; рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░ूрдк — рдбिंрдЧрд▓ (рдЪाрд░рдг рд╡ рдЬैрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд)।
  • рдоेрд╡ाрдб़ी: рдЙрджрдпрдкुрд░, рд░ाрдЬрд╕рдоंрдж, рднीрд▓рд╡ाрдб़ा, рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़ — рджूрд╕рд░ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмोрд▓ी; рд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рд░рдЪिрдд рдХीрд░्рддिрд╕्рддрдо्рдн рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд।
  • рдвूंрдвाрдб़ी: рдЬрдпрдкुрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़, рдЯोंрдХ, рдЕрдЬрдоेрд░ — рд╕ंрдд рджाрджू рд╡ рд╢िрд╖्рдпों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрд╕ी рдоें рд░рдЪिрдд; рдЗрд╕े 'рдЬрдпрдкुрд░ी' рдпा 'рдЭाрдб़рд╢ाрд╣ी' рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं।
  • рд╡ाрдЧрдб़ी/рдмाрдЧрдб़ी: рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░।
  • рдоेрд╡ाрддी: рдЕрд▓рд╡рд░, рднрд░рддрдкुрд░ (рдоेрд╡ рдмрд╣ुрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░)।

24.2 рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпाँ (рдбिंрдЧрд▓/рдкिंрдЧрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп)

  • рд░ाрдЬрд░ूрдкрдХ — рдХрд╡ि рд╕ूрд░्рдпрдорд▓्рд▓ рдоिрд╢्рд░рдг рдХी рд░рдЪрдиा (рдмूंрджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд)।
  • рдЕрдЪрд▓рджाрд╕ рдЦींрдЪी рд░ी рд╡рдЪрдиिрдХा — рд╢िрд╡рджाрд╕ рдЧाрдбрдг рд░рдЪिрдд।
  • рд░ाрдаौрдб़ рд░рддрдирд╕िंрд╣ рдХी рд╡рдЪрдиिрдХा, рд░ाрд╡ рдЬैрддрд╕ी рд░ो рдЫंрдж — рдбिंрдЧрд▓ рд╡ीрд░ рдХाрд╡्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдПँ।
  • рдвोрд▓ा-рдоाрд░ू рд░ा рджूрд╣ा — рдк्рд░ेрдо рдЧाрдеा рдХाрд╡्рдп।
  • рд╡ंрд╢ рднाрд╕्рдХрд░ — рд╕ूрд░्рдпрдорд▓्рд▓ рдоिрд╢्рд░рдг рд░рдЪिрдд, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕।
  • рдбिंрдЧрд▓ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдХрд╡ि рдмांрдХीрджाрд╕ рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा 'рдХुрдХрд╡िрдмрддीрд╕ी' (1871) рдоें рдХिрдпा।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рдмोрд▓ी → рдХ्рд╖ेрдд्рд░ → рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░ूрдк (рдбिंрдЧрд▓/рдкिंрдЧрд▓) → рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧ्рд░ंрде рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдмрдиाрдХрд░ рдпाрдж рдХрд░ें; рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдХिрд╕ी рдПрдХ рдмोрд▓ी рдпा рдЧ्рд░ंрде рдкрд░ рдЯिрдк्рдкрдгी рдоाँрдЧी рдЬाрддी рд╣ै।

25. рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдПँ, рд╕ंрдд рдПрд╡ं рд▓ोрдХ рджेрд╡ी-рджेрд╡рддा

25.1 рдкंрдЪ рдкीрд░ (рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ोрдХрджेрд╡рддा)

  • рд░ाрдорджेрд╡рдЬी, рдкाрдмूрдЬी, рдЧोрдЧाрдЬी, рд╣рдб़рдмूрдЬी рд╡ рдоेрд╣ाрдЬी рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд░ूрдк рд╕े 'рдкंрдЪ рдкीрд░' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

25.2 рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ोрдХрджेрд╡рддा

  • рдмाрдмा рд░ाрдорджेрд╡рдЬी: рд░ुрдгीрдЪा (рд░ाрдорджेрд╡рд░ा, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░) рдоें рднाрдж्рд░рдкрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рдПрдХाрджрд╢ी рдХो рдЬीрд╡िрдд рд╕рдоाрдзि рд▓ी; рдоंрджिрд░ рдХो 'рджेрд╡рд░ा' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै; рдкुрдЬाрд░ी (рдоेрдШрд╡ाрд▓ рдЬाрддि) рдХो 'рд░िрдЦिрдпा' рдХрд╣рддे рд╣ैं; рдЖрдИ рдоाрддा рдЗрдирдХी рд╢िрд╖्рдпा рдеीं।
  • рдЧोрдЧाрдЬी: рд╕рд░्рдкों рдХे рджेрд╡рддा, 'рдЬाрд╣рд░рдкीрд░'/'рдЬाрд╣िрд░рд╡ीрд░' рднी рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं — рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдирд╡ी рд╕े рдпुрдж्рдз рдХी рдХрдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд; рджрджрд░ेрд╡ा (рдЪूрд░ू) рдоें рдоंрджिрд░ 'рд╢ीрд░्рд╖рдоेрдб़ी' рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै (рдпрд╣ीं рд╕िрд░ рдХрдЯрдХрд░ рдЧिрд░ा рдеा); рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рднी рдЗрди्рд╣ें рдкूрдЬрддा рд╣ै।
  • рдкाрдмूрдЬी: рд░ाрдаौрдб़ рд╡ंрд╢ीрдп — рдХोрд▓ूрдордг्рдб (рдлрд▓ौрджी, рдЬोрдзрдкुрд░) рдоें рдЬрди्рдо; рдЧौ-рд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдмрд▓िрджाрди рдХी рдХрдеा; рдКँрдЯों рдХे рджेрд╡рддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдкूрдЬрдиीрдп।
  • рддेрдЬाрдЬी: рдиाрдЧौрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд — рдЧौ-рд░рдХ्рд╖ा рд╡ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдиिрд╡ाрд░рдг рд╣ेрддु рдкूрдЬрдиीрдп; рднाрдж्рд░рдкрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рджрд╢рдоी рдХो рдоेрд▓ा।
  • рджेрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рдЬी: рдЧुрд░्рдЬрд░ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдЖрд░ाрдз्рдп рд▓ोрдХрджेрд╡рддा — рдлрдб़ рд╢ैрд▓ी рдоें рдЧाрдеा рдЧाрдпрди।

25.3 рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ोрдХрджेрд╡िрдпाँ

  • рдХрд░рдгी рдоाрддा: рджेрд╢рдиोрдХ (рдмीрдХाрдиेрд░) рдоें рдоंрджिрд░ — рдЪूрд╣ों рдХे рдоंрджिрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз; рд░ाрдаौрдб़ рд╡ंрд╢ рдХी рдХुрд▓рджेрд╡ी рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ैं।
  • рдЬीрдгрдоाрддा: рд╕ीрдХрд░ — рдЪौрд╣ाрди рд╡ंрд╢ рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рд▓ोрдХрджेрд╡ी।
  • рд╢ीрддрд▓ा рдоाрддा: рдЪाрдХрд╕ू (рдЬрдпрдкुрд░) — рд╢ीрддрд▓ा рдЕрд╖्рдЯрдоी рдХो рдкूрдЬा, рдмाрд╕ी рднोрдЬрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡।
  • рд╕рдХрд░ाрдп рдоाрддा, рдЖрд╡рдб़ рдоाрддा (рднाрдЯी рд╡ंрд╢ рдХी рдХुрд▓рджेрд╡ी) рдЖрджि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд▓ोрдХрджेрд╡िрдпाँ рднी рдкूрдЬрдиीрдп рд╣ैं।

25.4 рд╕ंрдд рдкрд░ंрдкрд░ा

  • рд╕ंрдд рджाрджू рджрдпाрд▓: рджाрджूрдкंрде рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ — рдиिрд░्рдЧुрдг рднрдХ्рддि рдкрд░ंрдкрд░ा; рдоुрдЦ्рдп рдХेंрдж्рд░ рдирд░ाрдпрдгा (рдЬрдпрдкुрд░)।
  • рдЬांрднोрдЬी: рдмिрд╢्рдиोрдИ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ — 29 рдиिрдпрдоों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡ рдЬीрд╡-рд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рдзाрди рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп; рдоुрдХाрдо (рдмीрдХाрдиेрд░) рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░।
  • рд╕ंрдд рдкीрдкाрдЬी, рд╕ंрдд рд░ैрджाрд╕ (рдЧाрдЧрд░ोрди рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा) рдПрд╡ं рдоीрд░ाрдмाрдИ (рдХृрд╖्рдг рднрдХ्рддि, рдоेрд╡ाрдб़ рд░ाрдЬрдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд) — рднрдХ्рддि рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрдд рдХрд╡ि।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд▓ोрдХрджेрд╡рддा/рджेрд╡ी → рдЬрди्рдорд╕्рдеाрди/рдоंрджिрд░ рд╕्рдерд▓ → рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЬाрддि/рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп → рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рдЪिрд╣्рди (рдЬैрд╕े рдЧोрдЧाрдЬी-рд╕рд░्рдк, рдкाрдмूрдЬी-рдКँрдЯ) — рдпрд╣ рдЪрддुрд╖्рдХोрдг рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╡ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рджोрдиों рдоें рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै।

26. рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Mains) рд╣ेрддु рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди

  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдпों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХा рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХीрдЬिрдП।
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд▓ोрдХрджेрд╡рддाрдУं рдХी рдкूрдЬा-рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдж्рднाрд╡ рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рд╣ाрдпрдХ рд░рд╣ी рд╣ै?
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓िрдП।
  • рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдбिंрдЧрд▓-рдкिंрдЧрд▓ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।

Popular posts from this blog

Commonwealth Games 2026: Complete Guide & Blog

Welcome to the ultimate blog on the commonwealth games 2026! Dive into everything you need to know about this mega sporting event, complete statistics, and india's remarkable journey.     General overview & event statistics   Mascot : Finnie the Unicorn  Host & dates : glasgow is hosting for the second time (after 2014) from 23 july to 2 august 2026. Event scale : featuring 215 gold medal events , 74 nations ,11 sports and over 3,000 athletes. Indian contingent : 125 participating players (77 men + 48 women). Indian  leadership & Flag bearers :             * Indian olympic association chief: P.T. Usha             * Flag bearer: Mirabai Chanu (weightlifter)             * Baton bearer: Lovlina Borgohain (boxer) India's Medal Winners & Individual Achievements: 1. Bronze medal : 26-years-old pare-athlete JHANDU KUMAR from Bihar won in para powerlifting with ...

рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ — RPSC RAS Mains

ЁЯУМ рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рдпрд╣ рд▓ेрдЦ RPSC RAS рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि (Quick Revision) рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рддрде्рдпों рдФрд░ рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рдиों рдХो рд╕рд░рд▓ рдПрд╡ं рд╕ंрдХ्рд╖िрдк्рдд рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ — RPSC RAS Mains рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ — RPSC RAS Mains рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рд╕े 18рд╡ीं рд╕рджी рдХे рдЕрд╡рд╕ाрди рддрдХ: рдпुрдЧांрддрдХाрд░ी рдШрдЯрдиाрдПँ, рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдПрд╡ं рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ-рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा 1. рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рдХा рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди 1.1 рдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Stone Age) рдкुрд░ाрдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Paleolithic): рдЪрдо्рдмрд▓ рдШाрдЯी (рдХोрдЯा-рднрд░рддрдкुрд░), рдбीрдбрд╡ाрдиा, рдмेрд░ाрдЫ рдирджी рдШाрдЯी — рд╣рд╕्рдд рдХुрдаाрд░ (Hand-axe), рд╕्рдХ्рд░ेрдкрд░ рдЖрджि рдЙрдкрдХрд░рдг рдоिрд▓े। рдордз्рдпрдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Mesolithic): рдмाрдЧोрд░ (рднीрд▓рд╡ाрдб़ा, рдХोрдаाрд░ी рдирджी рддрдЯ) — рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдордз्рдпрдкाрд╖ाрдгрдХाрд▓ीрди рд╕्рдерд▓, рдпрд╣ाँ рд╕े рдоाрдЗрдХ्рд░ोрд▓िрде्рд╕ (рд▓рдШु рдкाрд╖ाрдг рдЙрдкрдХрд░рдг) рдПрд╡ं рдкрд╢ुрдкाрд▓рди рдХे рдк्рд░рдоाрдг рдоिрд▓े। рд╕ाрде рд╣ी рддिрд▓рд╡ाрдб़ा (рдмाрд▓ोрддрд░ा, рд▓ूрдиी рдирджी) рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдерд▓ рд╣ै। рдирд╡рдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Neolithic): рдЧрдгेрд╢्рд╡рд░ (рд╕ीрдХрд░, рдХांрддрд▓ी рдирджी) — 'рддाрдо्рд░рдпुрдЧीрди рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдкिрддा' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै; рдпрд╣ाँ рддाрдо्рд░ (рддांрдмे) рдХे рдФрдЬाрд░ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдоाрдд्рд░ा рдоें рдоिрд▓े рд╣ैं (рд╕िंрдзु рд╕рдн्...

Penny Stocks Under ₹2: GATECH, Kanani & Space Incubatrics

Penny Stocks Under ₹2 — A Research Dossier Research Dossier · lalitdiaries.in Penny Stocks Under ₹2: A Close Look at Three Small-Cap Names Shares priced for the change in your pocket, and the dream of one becoming a multibagger. Before buying and forgetting, here's what the filings, financials, and boardroom records actually say about three names that keep showing up on penny-stock screens. GATECH · ₹0.81 SPACEINCUBA · ₹0.18 KANANIIND · ₹1.50 Penny stocks have a strange pull — the illusion that a low price tag means low risk, or worse, hidden upside nobody else has noticed. To test that instinct, three companies were pulled apart at the filing level: history, disclosed orders, board composition, and the numbers that don't usually make it into a screenshot of a stock-screener app. DOSSIER 01 GACM Technologies Ltd NSE: GATECH  ·  BSE: 531723  ·  Financial ...