рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ — RPSC RAS Mains (рд╕ंрдпुрдХ्рдд рдиोрдЯ्рд╕)
рдЯॉрдкिрдХ 1: рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рд╕े 18рд╡ीं рд╕рджी рддрдХ | рдЯॉрдкिрдХ 2: 1857 рд╕े рдПрдХीрдХрд░рдг рддрдХ | рдЯॉрдкिрдХ 3: рдХрд▓ा, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрд╡ं рд╡िрд░ाрд╕рдд
1. рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ рдХा рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди
1.1 рдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Stone Age)
- рдкुрд░ाрдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Paleolithic): рдЪрдо्рдмрд▓ рдШाрдЯी (рдХोрдЯा-рднрд░рддрдкुрд░), рдбीрдбрд╡ाрдиा, рдмेрд░ाрдЫ рдирджी рдШाрдЯी — рд╣рд╕्рдд рдХुрдаाрд░ (Hand-axe), рд╕्рдХ्рд░ेрдкрд░ рдЖрджि рдЙрдкрдХрд░рдг рдоिрд▓े।
- рдордз्рдпрдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Mesolithic): рдмाрдЧोрд░ (рднीрд▓рд╡ाрдб़ा, рдХोрдаाрд░ी рдирджी рддрдЯ) — рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдордз्рдпрдкाрд╖ाрдгрдХाрд▓ीрди рд╕्рдерд▓, рдпрд╣ाँ рд╕े рдоाрдЗрдХ्рд░ोрд▓िрде्рд╕ (рд▓рдШु рдкाрд╖ाрдг рдЙрдкрдХрд░рдг) рдПрд╡ं рдкрд╢ुрдкाрд▓рди рдХे рдк्рд░рдоाрдг рдоिрд▓े। рд╕ाрде рд╣ी рддिрд▓рд╡ाрдб़ा (рдмाрд▓ोрддрд░ा, рд▓ूрдиी рдирджी) рднी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдерд▓ рд╣ै।
- рдирд╡рдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Neolithic): рдЧрдгेрд╢्рд╡рд░ (рд╕ीрдХрд░, рдХांрддрд▓ी рдирджी) — 'рддाрдо्рд░рдпुрдЧीрди рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдкिрддा' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै; рдпрд╣ाँ рддाрдо्рд░ (рддांрдмे) рдХे рдФрдЬाрд░ рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рдоाрдд्рд░ा рдоें рдоिрд▓े рд╣ैं (рд╕िंрдзु рд╕рдн्рдпрддा рд╕े рдкूрд░्рд╡)।
1.2 рддाрдо्рд░-рдкाрд╖ाрдг рдХाрд▓ (Chalcolithic) — рдЖрд╣рдб़/рдмрдиाрд╕ рд╕рдн्рдпрддा
- рдЖрд╣рдб़ рд╕рдн्рдпрддा (рдЙрджрдпрдкुрд░, рдЖрд╣рдб़ рдирджी) — 'рддाрдо्рд░рд╡рддी рдирдЧрд░ी' рдХрд╣рд▓ाрддी рд╣ै; рдпрд╣ाँ рдХे рд▓ोрдЧ рддाрдо्рдмे рдХे рдФрдЬाрд░ рд╡ рдоिрдЯ्рдЯी рдХे рдХाрд▓े-рд▓ाрд▓ рдоृрджрднांрдб (Black and Red Ware) рдмрдиाрддे рдеे।
- рдмрдиाрд╕ рд╕рдн्рдпрддा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрдЦाрдПँ/рд╕्рдерд▓: рдЧिрд▓ुрдг्рдб (рд░ाрдЬрд╕рдоंрдж), рдУрдЭिрдпाрдиा (рднीрд▓рд╡ाрдб़ा), рдмाрд▓ाрдерд▓ (рдЙрджрдпрдкुрд░)।
- рдХाрд▓ीрдмंрдЧा (рд╣рдиुрдоाрдирдЧрдв़, рдШрдЧ्рдШрд░ рдирджी) — рд╕िंрдзु рдШाрдЯी рд╕рдн्рдпрддा рдХा рд╕्рдерд▓; рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдЬुрддे рд╣ुрдП рдЦेрдд (Ploughed Field) рдХे рдк्рд░рдоाрдг рдпрд╣ीं рд╕े рдоिрд▓े; рднूрдХंрдк рдХे рдк्рд░рдоाрдг рднी рдоिрд▓े рд╣ैं।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╕्рдерд▓ → рдирджी → рд╡िрд╢ेрд╖рддा рдХा рдд्рд░िрдХोрдг (рдЬैрд╕े рдмाрдЧोрд░-рдХोрдаाрд░ी-рдоाрдЗрдХ्рд░ोрд▓िрде्рд╕) рдмाрд░-рдмाрд░ рд░рдЯें, рдк्рд░ीрд▓िрдо्рд╕ рд╡ рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджोрдиों рдоें рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै।
2. рдк्рд░рдоुрдЦ рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдПрд╡ं рдпुрдЧांрддрдХाрд░ी рдШрдЯрдиाрдПँ
2.1 рдЧुрд░्рдЬрд░-рдк्рд░рддिрд╣ाрд░ рд╡ंрд╢ (6рд╡ीं – 12рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी)
- рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рдиाрдЧрднрдЯ्рдЯ рдк्рд░рдердо (рдоूрд▓ рд╢ाрдЦा — рдоंрдбोрд░/рдЬोрдзрдкुрд░)।
- рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╢рдХ्рддिрд╢ाрд▓ी рд╢ाрд╕рдХ: рдоिрд╣िрд░рднोрдЬ (рднोрдЬ рдк्рд░рдердо) — 'рдЖрджिрд╡рд░ाрд╣' рдЙрдкाрдзि, рдЪांрджी рдХे рд╕िрдХ्рдХों рдкрд░ рд╡рд░ाрд╣ рдЕंрдХिрдд।
- рд╣рд░्рд╖рд╡рд░्рдзрди (рдЖрд╣рдб़, рдиाрдбौрд▓ рд╢ाрдЦा) рдПрд╡ं рд╡рдд्рд╕рд░ाрдЬ (рдЙрдЬ्рдЬैрди рд╢ाрдЦा) рднी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ाрд╕рдХ рдеे।
2.2 рдЪौрд╣ाрди рд╡ंрд╢ (рд╕ांрднрд░/рдЕрдЬрдоेрд░, рд╢ाрдХंрднрд░ी)
- рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рд╡ाрд╕ुрджेрд╡ рдЪौрд╣ाрди (рд╢ाрдХंрднрд░ी рд╢ाрдЦा)।
- рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рддृрддीрдп: рддрд░ाрдЗрди рдХा рдк्рд░рдердо рдпुрдж्рдз (1191 рдИ.) — рдоोрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी рдХो рдкрд░ाрдЬिрдд рдХिрдпा; рддрд░ाрдЗрди рдХा рдж्рд╡िрддीрдп рдпुрдж्рдз (1192 рдИ.) — рдЧौрд░ी рд╕े рдкрд░ाрдЬिрдд рдПрд╡ं рдоृрдд्рдпु — рдЪौрд╣ाрди рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдкрддрди।
- рд░рдгрдердо्рднौрд░ рдХे рдЪौрд╣ाрди — рд╣рдо्рдоीрд░рджेрд╡ рдЪौрд╣ाрди: рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рд╕े рдпुрдж्рдз (1301 рдИ.) рдоें рдкрд░ाрдЬिрдд, 'рд╕ाрдХे' рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा (рдХेрд╕рд░िрдпा рд╡ рд╕ाрдХा)।
2.3 рдкрд░рдоाрд░ рд╡ंрд╢ (рдоाрд▓рд╡ा/рдЖрдмू рдХ्рд╖ेрдд्рд░)
- рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рдЙрдкेрди्рдж्рд░рд░ाрдЬ/рдХृрд╖्рдгрд░ाрдЬ।
- рдЖрдмू рд╢ाрдЦा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз — рджिрд▓рд╡ाрдб़ा рдХे рдЬैрди рдоंрджिрд░ (рд╡िрдорд▓рд╢ाрд╣ी рд╡ рд▓ूрдгрд╡рд╕ाрд╣ी рдоंрджिрд░) рдЗрд╕ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рд╕рдо्рдмंрдзिрдд рд╣ैं।
2.4 рдЧुрд╣िрд▓ (рд╕िрд╕ोрджिрдпा) рд╡ंрд╢ — рдоेрд╡ाрдб़
- рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рдЧुрд╣िрд▓ (рдЧुрд╣ाрджिрдд्рдп), рд░ाрдЬрдзाрдиी: рдиाрдЧрджा → рдЪिрдд्рддौрдб़ → рдЙрджрдпрдкुрд░।
- рд░ाрд╡рд▓ рд░рддрдирд╕िंрд╣: рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдж्рд╡ाрд░ा рдЪिрдд्рддौрдб़ рдкрд░ рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХा (1303 рдИ.) — рдкрдж्рдоिрдиी рдХी рдХрдеा рдЗрд╕ी рд╕े рдЬुрдб़ी рд╣ै।
- рд░ाрдгा рдХुрдо्рднा (1433–1468 рдИ.): рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़ рджुрд░्рдЧ, рдЪिрдд्рддौрдб़ рдоें рд╡िрдЬрдп рд╕्рддрдо्рдн рдПрд╡ं рдХीрд░्рддि рд╕्рддрдо्рдн рдХा рдиिрд░्рдоाрдг; рд╕ंрдЧीрдд/рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХे рдорд╣ाрди рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдХ।
- рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा (рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо рд╕िंрд╣): рдЦाрдирд╡ा рдХा рдпुрдж्рдз (1527 рдИ.) — рдмाрдмрд░ рд╕े рдкрд░ाрдЬिрдд।
- рд░ाрдгा рдЙрджрдпрд╕िंрд╣: рдЙрджрдпрдкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (1559 рдИ.)।
- рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк: рд╣рд▓्рджीрдШाрдЯी рдХा рдпुрдж्рдз (18 рдЬूрди 1576 рдИ.) — рдоाрдирд╕िंрд╣ (рдоुрдЧрд▓ рд╕ेрдиाрдкрддि) рд╕े рдпुрдж्рдз, рдЪेрддрдХ рдШोрдб़े рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрдеा; рджिрд╡ेрд░ рдХा рдпुрдж्рдз (1582 рдИ.) рдоें рдоुрдЧрд▓ों рдХो рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдкрд░ाрдЬрдп рджी — рдЗрд╕े 'рдоेрд╡ाрдб़ рдХी рдерд░्рдоोрдкрд▓्рд▓ी' рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдЕрдорд░рд╕िंрд╣ рдк्рд░рдердо: рдоुрдЧрд▓ों (рдЬрд╣ांрдЧीрд░) рд╕े 1615 рдИ. рдоें рд╕ंрдзि — рдоेрд╡ाрдб़ рдХी рдоुрдЧрд▓ рдЕрдзीрдирддा рд╕्рд╡ीрдХाрд░, рдХिंрддु рд╡्рдпрдХ्рддिрдЧрдд рд░ूрдк рд╕े рджрд░рдмाрд░ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рдоुрдХ्рдд।
2.5 рдХрдЫрд╡ाрд╣ा рд╡ंрд╢ — рдЖрдоेрд░/рдЬрдпрдкुрд░
- рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рджुрд▓्рд╣рд░ाрдп, рд░ाрдЬрдзाрдиी: рдЖрдоेрд░ → рдЬрдпрдкुрд░ (1727 рдИ. рдоें рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп рдж्рд╡ाрд░ा рд╕्рдеाрдкिрдд)।
- рд░ाрдЬा рднाрд░рдорд▓: рдЕрдХрдмрд░ рд╕े рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд╕ंрдмंрдз рд╡ рдоैрдд्рд░ी рд╕ंрдзि рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓ा рд░ाрдЬрдкूрдд рд╢ाрд╕рдХ (1562 рдИ.)।
- рдоाрдирд╕िंрд╣ рдк्рд░рдердо: рдЕрдХрдмрд░ рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ेрдиाрдкрддि, рд╣рд▓्рджीрдШाрдЯी рдпुрдж्рдз рдХा рдиेрддृрдд्рд╡, рдирд╡рд░рдд्рдиों рдоें рд╢ाрдоिрд▓।
- рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп: рдЬрдпрдкुрд░ рдирдЧрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (1727 рдИ.), рдЬंрддрд░-рдоंрддрд░ рд╡ेрдзрд╢ाрд▓ाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг (рдЬрдпрдкुрд░, рджिрд▓्рд▓ी, рдЙрдЬ्рдЬैрди, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдордеुрд░ा)।
2.6 рд░ाрдаौрдб़ рд╡ंрд╢ — рдоाрд░рд╡ाрдб़ (рдЬोрдзрдкुрд░)
- рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ (рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╢ाрдЦा): рд░ाрд╡ рд╕ीрд╣ा/рд░ाрд╡ рдЪूрдг्рдбा; рд░ाрд╡ рдЬोрдзा — рдЬोрдзрдкुрд░ рдирдЧрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (1459 рдИ.)।
- рд░ाрд╡ рдоाрд▓рджेрд╡: рдЧिрд░ी рд╕ुрдоेрд▓ рдХा рдпुрдж्рдз (1544 рдИ.) — рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рд╕ूрд░ी рд╕े рдпुрдж्рдз; рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддाрд░ рдЗрд╕ी рд╢ाрд╕рдХ рдХे рдХाрд▓ рдоें।
- рд░ाрд╡ рдЪрди्рдж्рд░рд╕ेрди: 'рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХे рдк्рд░рддाрдк' рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं — рдоुрдЧрд▓ों рдХी рдЕрдзीрдирддा рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдирд╣ीं рдХी।
- рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдЕрдЬीрддрд╕िंрд╣: 'рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдЧ्рд░ाрдо' рдХे рдиाрдпрдХ — рдФрд░ंрдЧрдЬेрдм рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рджुрд░्рдЧाрджाрд╕ рд░ाрдаौрдб़ рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдоें рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдХрд░ рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдкुрдиः рдк्рд░ाрдк्рдд рдХिрдпा।
- рджुрд░्рдЧाрджाрд╕ рд░ाрдаौрдб़: рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХे 'рднीрд╖्рдо рдкिрддाрдорд╣' рдХрд╣े рдЬाрддे рд╣ैं।
2.7 рднाрдЯी рд╡ंрд╢ — рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░
- рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ: рд░ाрд╡ рдЬैрд╕рд▓ — рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा (1156 рдИ.); рдкूрд░्рд╡ рд░ाрдЬрдзाрдиी рд▓ोрдж्рд░рд╡ा рдеी।
- рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рд╡्рдпाрдкाрд░िрдХ рдоाрд░्рдЧ (рдордз्рдп рдПрд╢िрдпा) рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рд╣ोрдиे рд╕े рд╕рдоृрдж्рдз рд░рд╣ा; рдЕрдиेрдХ рд╕ाрдХे рдпрд╣ाँ рд╣ुрдП — рдЬैрд╕े рд░ाрд╡рд▓ рдЬैрддрд╕िंрд╣ рдХे рд╕рдордп рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдХे рдЖрдХ्рд░рдордг рдоें।
2.8 рд╣ाрдб़ा рдЪौрд╣ाрди — рдмूंрджी рд╡ рдХोрдЯा
- рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ (рдмूंрджी): рд░ाрд╡ рджेрд╡ा — рдмूंрджी рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा; рдХोрдЯा рдмाрдж рдоें рдмूंрджी рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╣ोрдХрд░ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░िрдпाрд╕рдд рдмрдиा (рд░ाрд╡ рдоाрдзोрд╕िंрд╣ рдХे рд╕рдордп, рд╢ाрд╣рдЬрд╣ां рдж्рд╡ाрд░ा 1631 рдИ. рдоें рдоाрди्рдпрддा)।
3. рдХाрд▓ाрдиुрдХ्рд░рдоिрдХ рдпुрдЧांрддрдХाрд░ी рдШрдЯрдиाрдПँ — рдд्рд╡рд░िрдд рдкुрдирд░ाрд╡ृрдд्рддि
| рд╡рд░्рд╖ | рдШрдЯрдиा |
|---|---|
| 1191 рдИ. | рддрд░ाрдЗрди рдХा рдк्рд░рдердо рдпुрдж्рдз — рдкृрде्рд╡ीрд░ाрдЬ рдЪौрд╣ाрди рдХी рд╡िрдЬрдп |
| 1192 рдИ. | рддрд░ाрдЗрди рдХा рдж्рд╡िрддीрдп рдпुрдж्рдз — рдоोрд╣рдо्рдордж рдЧौрд░ी рдХी рд╡िрдЬрдп, рдЪौрд╣ाрди рд╕ाрдо्рд░ाрдЬ्рдп рдХा рдЕंрдд |
| 1301 рдИ. | рд░рдгрдердо्рднौрд░ рд╡िрдЬрдп — рд╣рдо्рдоीрд░рджेрд╡ рдЪौрд╣ाрди рдХी рдкрд░ाрдЬрдп |
| 1303 рдИ. | рдЪिрдд्рддौрдб़ рдкрд░ рдЕрд▓ाрдЙрдж्рджीрди рдЦिрд▓рдЬी рдХा рдЖрдХ्рд░рдордг — рдк्рд░рдердо рд╕ाрдХा |
| 1433–68 рдИ. | рд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рдХा рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ — рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़, рдХीрд░्рддि рд╕्рддрдо्рдн, рд╡िрдЬрдп рд╕्рддрдо्рдн |
| 1459 рдИ. | рд░ाрд╡ рдЬोрдзा рдж्рд╡ाрд░ा рдЬोрдзрдкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा |
| 1527 рдИ. | рдЦाрдирд╡ा рдХा рдпुрдж्рдз — рд░ाрдгा рд╕ांрдЧा рдмрдиाрдо рдмाрдмрд░ |
| 1544 рдИ. | рдЧिрд░ी рд╕ुрдоेрд▓ рдХा рдпुрдж्рдз — рд░ाрд╡ рдоाрд▓рджेрд╡ рдмрдиाрдо рд╢ेрд░рд╢ाрд╣ рд╕ूрд░ी |
| 1559 рдИ. | рдЙрджрдпрдкुрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा — рд░ाрдгा рдЙрджрдпрд╕िंрд╣ |
| 1562 рдИ. | рдЖрдоेрд░-рдоुрдЧрд▓ рд╡ैрд╡ाрд╣िрдХ рд╕ंрдзि — рд░ाрдЬा рднाрд░рдорд▓ рд╡ рдЕрдХрдмрд░ |
| 1576 рдИ. | рд╣рд▓्рджीрдШाрдЯी рдХा рдпुрдж्рдз — рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рдмрдиाрдо рдоाрдирд╕िंрд╣ (рдЕрдХрдмрд░) |
| 1582 рдИ. | рджिрд╡ेрд░ рдХा рдпुрдж्рдз — рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рдХी рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рд╡िрдЬрдп |
| 1615 рдИ. | рдоेрд╡ाрдб़-рдоुрдЧрд▓ рд╕ंрдзि — рдЕрдорд░рд╕िंрд╣ рдк्рд░рдердо рд╡ рдЬрд╣ांрдЧीрд░ |
| 1631 рдИ. | рдХोрдЯा рдХो рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рд░िрдпाрд╕рдд рдХी рдоाрди्рдпрддा (рд╢ाрд╣рдЬрд╣ां рдж्рд╡ाрд░ा) |
| 1679–1707 рдИ. | рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдШрд░्рд╖ — рджुрд░्рдЧाрджाрд╕ рд░ाрдаौрдб़ рд╡ рдЕрдЬीрддрд╕िंрд╣ рдмрдиाрдо рдФрд░ंрдЧрдЬेрдм |
| 1727 рдИ. | рдЬрдпрдкुрд░ рдирдЧрд░ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा — рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп |
4. рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
4.1 рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा — рдоूрд▓ рд╕्рд╡рд░ूрдк
- рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा 'рд╕ाрдоंрддрд╡ाрдж' рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдеी — рд░ाрдЬा рд╡ рд╕ाрдоंрддों рдХे рдордз्рдп рдкाрд░рд╕्рдкрд░िрдХ рдХрд░्рддрд╡्рдп рд╡ рд╕ैрди्рдп рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХा рд╕ंрдмंрдз।
- рдХрд░्рдирд▓ рдЬेрдо्рд╕ рдЯॉрдб рдиे рдоेрд╡ाрдб़ рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рддुрд▓рдиा рдпूрд░ोрдк рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдХी — рдХिंрддु рдпूрд░ोрдк рдоें рд╕्рд╡ाрдоी-рд╕ेрд╡рдХ рд╕ंрдмंрдз рдеा рдЬрдмрдХि рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдпрд╣ рднाрдИрдЪाрд░े/рдмंрдзुрдд्рд╡ (Kinship) рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рд╕рдоाрдирддा рдХा рд╕ंрдмंрдз рдеा।
- рдоुрдЧрд▓ рдордирд╕рдмрджाрд░ी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो 'рд╕ीрдв़ीрдиुрдоा' (рдХेंрдж्рд░ीрдХृрдд, рдкрджाрдиुрдХ्рд░рдоिрдХ) рдХрд╣ा рдЧрдпा, рдЬрдмрдХि рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХो 'рдЯैंрдЯ' (рддрдо्рдмू) рдХे рд╕рдоाрди рдмрддाрдпा рдЧрдпा — рдЬिрд╕рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмिंрджु рд░ाрдЬा рд╣ोрддा рдеा рдФрд░ рд╕ाрдоंрдд рд░рд╕्рд╕िрдпों рдХी рднांрддि рдЙрд╕े рд╕ंрднाрд▓े рд░рд╣рддे рдеे।
4.2 рд╕ाрдоंрддों рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рд╕ंрджрд░्рдн рдоें)
| рд╡рд░्рдЧ | рд╡िрд╡рд░рдг |
|---|---|
| рд╕ोрд▓рд╣ рдЙрдорд░ाрд╡ (16 рдаिрдХाрдиे) | рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ/рдмрдб़े рд╕ाрдоंрдд — рдЬैрд╕े рд╕рд▓ूрдо्рдмрд░, рдмрджрдиोрд░, рдЖрдоेрдЯ, рдмेрдЧूं рдЖрджि |
| рд╕ाрдоाрди्рдп рд╕ाрдоंрдд | рдордЭрд▓े рджрд░्рдЬे рдХे рдЬाрдЧीрд░рджाрд░ |
| рдЧोрд▓ рдХे рд╕ाрдоंрдд | рдЫोрдЯे рд╕ाрдоंрдд, рдЬो рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдПрдХ рд╕ाрде рджрд░рдмाрд░ рдоें рдЙрдкрд╕्рдеिрдд рд╣ोрддे рдеे |
4.3 рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЗрдХाрдЗрдпाँ рд╡ рдкрджाрдзिрдХाрд░ी
| рдЗрдХाрдИ/рдкрдж | рдХाрд░्рдп/рд╡िрд╡рд░рдг |
|---|---|
| рдкрд░рдЧрдиा | рдЬिрд▓े рдХे рд╕рдоाрди рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЗрдХाрдИ; рдк्рд░рдоुрдЦ рдЕрдзिрдХाрд░ी — рд╣ाрдХिрдо/рдЖрдоिрд▓ |
| рдЧाँрд╡ (рдоौрдЬा) | рд╕рдмрд╕े рдЫोрдЯी рдк्рд░рд╢ाрд╕рдиिрдХ рдЗрдХाрдИ; рдкрдЯрд╡ाрд░ी (рд▓ेрдЦा-рдЬोрдЦा), рдкंрдЪाрдпрдд рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдЪाрд▓рди |
| рдХोрддрд╡ाрд▓ | рдирдЧрд░ рдХी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╡ рдХाрдиूрди-рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा |
| рдлौрдЬрджाрд░ | рд╕ैрди्рдп рд╡ рдХाрдиूрди рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा (рдЬिрд▓ा рд╕्рддрд░) |
| рдмрдХ्рд╢ी | рд╕ैрди्рдп рд╡ेрддрди рдПрд╡ं рд▓ेрдЦा рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा |
| рдкोрддрджाрд░ | рд░ाрдЬрдХोрд╖/рдЦрдЬाрдиे рдХा рдЕрдзिрдХाрд░ी |
| рдХाрд░рдЦाрдиा | рд░ाрдЬ्рдп рдХे рд╡िрднिрди्рди рд╡िрднाрдЧ (рдЯрдХрд╕ाрд▓, рдЕрд╕्рддрдмрд▓ рдЖрджि) — рджрд░ीрдЦाрдиा, рддोрд╖ाрдЦाрдиा рдЖрджि рдЗрд╕рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд |
5. рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा
5.1 рднूрдоि рдХा рд╡рд░्рдЧीрдХрд░рдг (рд╕्рд╡ाрдоिрдд्рд╡ рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░)
| рднूрдоि рдк्рд░рдХाрд░ | рд╡िрд╡рд░рдг |
|---|---|
| рдЦाрд▓рд╕ा рднूрдоि | рд░ाрдЬ्рдп/рд░ाрдЬा рдХे рд╕ीрдзे рдиिрдпंрдд्рд░рдг рд╡ рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╡рд╕ूрд▓ी рдХी рднूрдоि |
| рдЬाрдЧीрд░ рднूрдоि | рд╕ैрди्рдп рд╕ेрд╡ा рдХे рдмрджрд▓े рд╕ाрдоंрддों рдХो рджी рдЧрдИ рднूрдоि; рдЬाрдЧीрд░рджाрд░ рд╡рд╣ाँ рдХा рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╕्рд╡рдпं рд╡рд╕ूрд▓рддा рдеा |
| рднोрдо рднूрдоि | рд╡िрд╢ेрд╖ рд╕ैрди्рдп/рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рд╕ेрд╡ा (рдЪौрдХीрджाрд░ी) рдХे рдмрджрд▓े рднोрдоिрдпों рдХो рджी рдЧрдИ рднूрдоि — рдк्рд░ाрдпः рдХрд░-рдоुрдХ्рдд рдпा рди्рдпूрди рдХрд░ |
| рд╕ाрд╕рди/рд╢ाрд╕рди рднूрдоि | рдм्рд░ाрд╣्рдордгों, рдЪाрд░рдгों, рдоंрджिрд░ों рдЖрджि рдХो рджाрди рд╕्рд╡рд░ूрдк рджी рдЧрдИ рдХрд░-рдоुрдХ्рдд рднूрдоि |
| рдкाрд╡рддा рднूрдоि | рд░ाрдЬा рдж्рд╡ाрд░ा рдХिрд╕ी рд╡िрд╢ेрд╖ рдЙрдкрд▓рдХ्рд╖्рдп рдоें рджी рдЧрдИ рднूрдоि |
5.2 рднूрдоि рдоाрдк рдХी рдЗрдХाрдЗрдпाँ
- рдмीрдШा — рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдоाрдк рдЗрдХाрдИ (рдХ्рд╖ेрдд्рд░ाрдиुрд╕ाрд░ рднिрди्рди-рднिрди्рди рдЖрдХाрд░)।
- рд╡िрд╢्рд╡ा — рдмीрдШे рдХा рдЙрдкрд╡िрднाрдЬрди (1 рдмीрдШा = 20 рд╡िрд╢्рд╡ा, рд╕ाрдоाрди्рдпрддः)।
- рдоुрд░рдм्рдмा/рдкाрд╡рддा рдЬैрд╕े рд╕्рдеाрдиीрдп рд╢рдм्рдж рднी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╡िрд╢ेрд╖ рдоें рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рдеे।
5.3 рднू-рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░рдг рдХी рдкрдж्рдзрддिрдпाँ
- рдмрдЯाрдИ (рдЧрд▓्рд▓ा рдмрдЦ्рд╢ी): рдЙрдкрдЬ рдХा рдиिрд░्рдзाрд░िрдд рд╣िрд╕्рд╕ा (рдк्рд░ाрдпः рдЖрдзा) рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдХे рд░ूрдк рдоें — рдлрд╕рд▓ рдХрдЯाрдИ рдХे рд╕рдордп рдмंрдЯрд╡ाрд░ा।
- рдХुंрддा/рдЬिрди्рд╕ी: рдкैрджाрд╡ाрд░ рдХा рдЕрдиुрдоाрди рд▓рдЧाрдХрд░ рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдиिрд░्рдзाрд░рдг।
- рдаेрдХा (рдоुрдХ़ाрддा) рдкрдж्рдзрддि: рдиिрд╢्рдЪिрдд рдирдХрдж рд░ाрд╢ि рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЧाँрд╡/рдкрд░рдЧрдиा рд╕े рд╡рд╕ूрд▓ी।
- рдЪрдХрдмंрджी/рдЬрдоाрдмंрджी: рднूрдоि рд╡ рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рдХा рд▓िрдЦिрдд рд▓ेрдЦा-рдЬोрдЦा — рдкрдЯрд╡ाрд░ी рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрдзाрд░िрдд।
5.4 рдЕрди्рдп рдХрд░ рд╡ рд▓ाрдЧ-рдмाрдЧ (рдЙрдкрдХрд░)
| рдХрд░/рд▓ाрдЧ рдХा рдиाрдо | рд╡िрд╡рд░рдг |
|---|---|
| рдЪंрд╡рд░ी | рд╡िрд╡ाрд╣ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд╡рд╕ूрд▓ा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдХрд░ |
| рддрд▓рд╡ाрд░ рдмंрдзाрдИ | рдирдП рд╢ाрд╕рдХ рдХे рд░ाрдЬ्рдпाрднिрд╖ेрдХ рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рд╕ाрдоंрддों рд╕े рд▓ी рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднेंрдЯ |
| рдбाрд▓ी | рдд्рдпोрд╣ाрд░ों/рдЙрдд्рд╕рд╡ों рдкрд░ рднेंрдЯ рд╕्рд╡рд░ूрдк рджिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдХрд░ |
| рдЪрд░ाрдИ | рдкрд╢ुрдЪाрд░рдг рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдХрд░ |
| рд╕ाрдпрд░ | рд╡्рдпाрдкाрд░/рдоाрд▓ рдХे рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдкрд░ рд▓рдЧाрдпा рдЧрдпा рдЪुंрдЧी рдХрд░ |
| рд▓ाрдЧ-рдмाрдЧ | рд╡िрднिрди्рди рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдЕрд╡рд╕рд░ों (рдЬрди्рдо, рдоृрдд्рдпु, рд╡िрд╡ाрд╣ рдЖрджि) рдкрд░ рд╡рд╕ूрд▓े рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рд▓рдШु рдХрд░ — рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдиाрдо |
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╕े рдЬुрдб़े рд╢рдм्рджों (рдЪंрд╡рд░ी, рддрд▓рд╡ाрд░ рдмंрдзाрдИ, рдмрдЯाрдИ, рдХुंрддा рдЖрджि) рдХी рдкрд░िрднाрд╖ा рдПрдХ-рджो рдкंрдХ्рддि рдоें рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╡ рд╕рдЯीрдХ рдпाрдж рд░рдЦें — рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рд╢рдм्рдж рдмрддाрдХрд░ рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдкूрдЫी рдЬाрддी рд╣ै।
6. рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Mains) рд╣ेрддु рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди (рдЯॉрдкिрдХ 1)
- рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдПँ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдЗрд╕рдХी рддुрд▓рдиा рдпूрд░ोрдк рдХी рд╕ाрдоंрддी рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рд╕े рдХीрдЬिрдП।
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдк्рд░ाрдЧैрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рдерд▓ों (рдмाрдЧोрд░, рдЧрдгेрд╢्рд╡рд░, рдЖрд╣рдб़, рдХाрд▓ीрдмंрдЧा) рдХे рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।
- рдорд╣ाрд░ाрдгा рдк्рд░рддाрдк рдХे рдоुрдЧрд▓ рдк्рд░рддिрд░ोрдз рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХीрдЬिрдП।
- рдордз्рдпрдХाрд▓ीрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рднू-рд░ाрдЬрд╕्рд╡ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рд╡рд░ूрдкों рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।
- рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХी рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ंрдШрд░्рд╖ рдоें рджुрд░्рдЧाрджाрд╕ рд░ाрдаौрдб़ рдХी рднूрдоिрдХा рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХीрдЬिрдП।
7. 1857 рдХा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ — рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें
- 1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि рдХी рд▓рд╣рд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें 28 рдордИ 1857 рдХो рдирд╕ीрд░ाрдмाрдж рдЫाрд╡рдиी (рдЕрдЬрдоेрд░) рд╕े рдкрд╣ुँрдЪी — рдпрд╣ाँ 15рд╡ीं рдиेрдЯिрд╡ рдЗрди्рдлेंрдЯ्рд░ी рдиे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХिрдпा।
- рдм्рд░िрдЯिрд╢ों рдХी рд░ाрдЬрдкूрддाрдиे рдоें рдХुрд▓ 6 рд╕ैрдиिрдХ рдЫाрд╡рдиिрдпाँ рдеीं — рдирд╕ीрд░ाрдмाрдж, рдиीрдордЪ, рдм्рдпाрд╡рд░, рджेрд╡рд▓ी (рдЯोंрдХ), рдПрд░िрдирдкुрд░ा (рдЬोрдзрдкुрд░), рдЦैрд░рд╡ाрдб़ा (рдЙрджрдпрдкुрд░)। рдЗрдирдоें рд╕े рдм्рдпाрд╡рд░ рд╡ рдЦैрд░рд╡ाрдб़ा рдЫाрд╡рдиिрдпों рдиे рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдоें рднाрдЧ рдирд╣ीं рд▓िрдпा।
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдХ्рд░ांрддि рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░: рдирд╕ीрд░ाрдмाрдж, рдиीрдордЪ, рджेрд╡рд▓ी, рдПрд░िрдирдкुрд░ा, рдХोрдЯा, рдЖрдКрд╡ा, рдЯोंрдХ, рднрд░рддрдкुрд░, рдзौрд▓рдкुрд░।
- рдХ्рд░ांрддि рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рдоुрдЦ/рдЙрдЧ्рд░ рдХेंрдж्рд░ рдХोрдЯा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै — рдпрд╣ाँ рдХ्рд░ांрддिрдХाрд░िрдпों рдиे рдХोрдЯा рдХे рдкॉрд▓िрдЯिрдХрд▓ рдПрдЬेंрдЯ рдоेрдЬрд░ рдмрд░्рдЯрди рдХी рд╣рдд्рдпा рдХрд░ рд╕िрд░ рдХो рд╢рд╣рд░ рдоें рдШुрдоाрдпा।
- рдПрд░िрдирдкुрд░ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ (21 рдЕрдЧрд╕्рдд 1857) — рдиेрддृрдд्рд╡ рд╢िрд╡рдиाрде рд╕िंрд╣ рдиे рдХिрдпा।
- рдЖрдКрд╡ा рд╡िрдж्рд░ोрд╣ — рдаाрдХुрд░ рдХुрд╢ाрд▓ рд╕िंрд╣ рдЪंрдкाрд╡рдд рдХे рдиेрддृрдд्рд╡ рдоें рдЬोрдзрдкुрд░ рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрдЬेंрдЯ рдХैрдк्рдЯрди рдоैрдХрдоेрд╕рди рдХा рд╕िрд░ рдХाрдЯрдХрд░ рдЖрдКрд╡ा рдХिрд▓े рдХी рдк्рд░ाрдЪीрд░ рдкрд░ рдЯांрдЧा рдЧрдпा; 25 рдЬрдирд╡рд░ी 1858 рдХो 24 рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рд╕ेрдиाрдиिрдпों рдХो рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ेрдиा рдиे рддोрдкों рд╕े рдЙрдб़ा рджिрдпा।
- рд░िрдпाрд╕рддों рдХे рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрдЬेंрдЯ: рдХोрдЯा — рдоेрдЬрд░ рдмрд░्рдЯрди; рдЬोрдзрдкुрд░ — рдоैрдХрдоेрд╕рди; рднрд░рддрдкुрд░ — рдоोрд░िрд╢рди।
- 1857 рдХे рд╕рдордп рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдП.рдЬी.рдЬी. (Agent to Governor General) — рдЬॉрд░्рдЬ рдкैрдЯ्рд░िрдХ рд▓ॉрд░ेंрд╕ рдеा।
- рдЕрдзिрдХांрд╢ рджेрд╢ी рд░िрдпाрд╕рддों (рдЬрдпрдкुрд░, рдЬोрдзрдкुрд░, рдмीрдХाрдиेрд░, рдЙрджрдпрдкुрд░ рдЖрджि) рдХे рд╢ाрд╕рдХों рдиे рдЕंрдЧ्рд░ेрдЬों рдХा рд╕ाрде рджिрдпा, рдЬिрд╕рд╕े рд╡िрдж्рд░ोрд╣ рдХा рджрдорди рд╢ीрдШ्рд░ рд╣ो рд╕рдХा।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рдЫाрд╡рдиी → рддिрдеि → рдиेрддृрдд्рд╡ → рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдПрдЬेंрдЯ — рдЗрд╕ рдЪрддुрд╖्рдХोрдг рдХो рд╣рд░ рдЫाрд╡рдиी рдХे рд▓िрдП рдпाрдж рд░рдЦें, рд╡рд╕्рддुрдиिрд╖्рда рдк्рд░рд╢्рдиों рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╕्рд░ोрдд рдпрд╣ी рд╣ै।
8. рдХृрд╖рдХ (рдХिрд╕ाрди) рдЖंрджोрд▓рди
2.1 рдмिрдЬोрд▓िрдпा рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди (1897–1941)
- рдоेрд╡ाрдб़ рд░िрдпाрд╕рдд рдХी рдмिрдЬोрд▓िрдпा рдЬाрдЧीрд░ (рднीрд▓рд╡ाрдб़ा, рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо рд╡िрдЬрдпाрд╡рд▓्рд▓ी) рд╕े — рднाрд░рдд рдХा рд╕рдмрд╕े рд▓ंрдмे рд╕рдордп (44 рд╡рд░्рд╖) рддрдХ рдЪрд▓рдиे рд╡ाрд▓ा рдЕрд╣िंрд╕рдХ рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рддрдеा рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдк्рд░рдердо рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдоुрдЦ्рдп рдХाрд░рдг: 84 рдк्рд░рдХाрд░ рдХे рд▓ाрдЧ-рдмाрдЧ (рдХрд░), рд▓ाрдЯा-рдХूंрддा рдХрд░ (рдЦрдб़ी рдлрд╕рд▓ рдкрд░ рдХрд░), рдЪंрд╡рд░ी рдХрд░ (рдмेрдЯी рдХे рд╡िрд╡ाрд╣ рдкрд░), рддрд▓рд╡ाрд░ рдмंрдзाрдИ рдХрд░ (рдирдП рдЬाрдЧीрд░рджाрд░ рдмрдирдиे рдкрд░) рдЖрджि।
- рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдиेрддृрдд्рд╡: рд╕ाрдзु рд╕ीрддाрд░ाрдо рджाрд╕, рдлрддрд╣рдХрд░рдг рдЪाрд░рдг, рдм्рд░рд╣्рдорджेрд╡, рдк्рд░ेрдордЪंрдж рднीрд▓।
- рдмाрдж рдоें рдиेрддृрдд्рд╡ рд╡िрдЬрдп рд╕िंрд╣ рдкрдеिрдХ рдХे рд╣ाрде рдоें рдЖрдпा — рддीрд╕рд░े рдЪрд░рдг рдоें рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдиेрддाрдУं (рдЧрдгेрд╢ рд╢ंрдХрд░ рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी, рдЬिрдирдХे 'рдк्рд░рддाрдк' рдкрдд्рд░ рд╕े рдЖंрджोрд▓рди рдХो рд╡्рдпाрдкрдХ рдк्рд░рд╕िрдж्рдзि рдоिрд▓ी) рдХा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдоिрд▓ा।
- 1927 рдХे рдмाрдж рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдоुрдЦ्рдп рдиेрддा рдоाрдгिрдХ्рдпрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा рд░рд╣े।
- рдорд╣िрд▓ा рдиेрдд्рд░िрдпाँ — рдЕंрдЬрдиा рджेрд╡ी рдЪौрдзрд░ी, рдиाрд░ाрдпрдгी рджेрд╡ी рд╡рд░्рдоा, рд░рдоा рджेрд╡ी।
- рдк्рд░ेрдордЪंрдж рдХा рдЙрдкрди्рдпाрд╕ 'рд░ंрдЧрднूрдоि' рдЗрд╕ी рдЖंрджोрд▓рди рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ै।
2.2 рдмेрдЧूँ рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди (1921)
- рдмिрдЬोрд▓िрдпा рдЖंрджोрд▓рди рд╕े рдк्рд░ेрд░िрдд рд╣ोрдХрд░ рдоेрд╡ाрдб़ рдХे рдк्рд░рдердо рд╢्рд░ेрдгी рдаिрдХाрдиे рдмेрдЧूँ рдоें рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ — рд▓ाрдЧ, рдмाрдЧ, рдмेрда-рдмेрдЧाрд░ рд╡ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд▓рдЧाрди рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз।
- рдк्рд░ाрд░ंрдн рд╕्рдеाрди: рдоेрдиाрд▓ (рднीрд▓рд╡ाрдб़ा) рдХा рднेрд░ूрдХुंрдб।
- рдиेрддृрдд्рд╡: рд░ाрдордиाрд░ाрдпрдг рдЪौрдзрд░ी।
2.3 рдЕрди्рдп рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди
- рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди: рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╣िрддрдХाрд░िрдгी рд╕рднा (1918, рдЪाँрджрдорд▓ рд╕ुрд░ाрдгा), рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╕ेрд╡ा рд╕ंрдШ (1920, рдЬрдпрдиाрд░ाрдпрдг рд╡्рдпाрд╕) — рдкрд╢ु-рдиिрд░्рдпाрдд рд╡िрд░ोрдзी рдЖंрджोрд▓рди।
- рдоाрдк-рддौрд▓ рдЖंрджोрд▓рди (1920–21): рдиेрддृрдд्рд╡ рдЪाँрджрдорд▓ рд╕ुрд░ाрдгा — рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдоें рдЕрдиिрдпрдоिрдд рдоाрдк-рддौрд▓ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз।
- рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рд╡ рдмीрдХाрдиेрд░ рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди — рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд▓рдЧाрди рд╡ рд▓ाрдЧ-рдмाрдЧ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рд╕्рдеाрдиीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рд╕ंрдЧрдаिрдд।
9. рдЬрдирдЬाрддीрдп (рдЖрджिрд╡ाрд╕ी) рдЖंрджोрд▓рди
3.1 рднीрд▓ рдЖंрджोрд▓рди — рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु
- рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдиे рднीрд▓ों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рдиैрддिрдХ рдЙрдд्рдеाрди рд╣ेрддु 'рд╕рдо्рдк рд╕рднा' (1883) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рддрдеा рдЙрди्рд╣ें рд╕ंрдЧрдаिрдд рдХрд░рдиे рдХे рд▓िрдП 'рднрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди' рдЪрд▓ाрдпा।
- рдоाрдирдЧрдв़ рдкрд╣ाрдб़ी (рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा) рдкрд░ 1913 рдоें рднीрд▓ों рдХी рд╕рднा рдкрд░ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд╕ेрдиा рдиे рдЧोрд▓ीрдмाрд░ी рдХी — рдЗрд╕े 'рдоाрдирдЧрдв़ рдирд░рд╕ंрд╣ाрд░/рдоाрдирдЧрдв़ рдзाрдо рд╣рдд्рдпाрдХांрдб' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕рдоें рд╕ैрдХрдб़ों рднीрд▓ рдоाрд░े рдЧрдП।
3.2 рдПрдХी рдЖंрджोрд▓рди — рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд
- 1920 рдоें рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд рдж्рд╡ाрд░ा рдоेрд╡ाрдб़-рдбूंрдЧрд░рдкुрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рднीрд▓ों рдоें рд╢ुрд░ू рдХिрдпा рдЧрдпा।
- рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд рдХो 'рдЖрджिрд╡ाрд╕िрдпों рдХा рдорд╕ीрд╣ा' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै — рднीрд▓ों рдкрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рд▓рдЧाрди рд╡ рдмेрдЧाрд░ рдХे рд╡िрд░ुрдж्рдз рдЖंрджोрд▓рди।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु (рд╕рдо्рдк рд╕рднा, рднрдЧрдд рдЖंрджोрд▓рди, рдоाрдирдЧрдв़) рдФрд░ рдоोрддीрд▓ाрд▓ рддेрдЬाрд╡рдд (рдПрдХी рдЖंрджोрд▓рди) — рджोрдиों рдиेрддाрдУं рдХे рдЖंрджोрд▓рди рдХो рдЖрдкрд╕ рдоें рди рдоिрд▓ाрдПँ, рдпे рдЕрдХ्рд╕рд░ рдн्рд░рдоिрдд рдХрд░рдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рди рд╣ोрддे рд╣ैं।
10. рд░ाрдЬрдиैрддिрдХ рдЬाрдЧрд░рдг рдПрд╡ं рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ рдЖंрджोрд▓рди
- 1927 рдоें рдЕрдЦिрд▓ рднाрд░рддीрдп рджेрд╢ी рд░ाрдЬ्рдп рд▓ोрдХ рдкрд░िрд╖рдж् рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХे рд╕ाрде рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд╕рдХ्рд░िрдп рд░ाрдЬрдиीрддि рдХा рджौрд░ рд╢ुрд░ू рд╣ुрдЖ।
- 1931 рдоें рд░ाрдордиाрд░ाрдпрдг рдЪौрдзрд░ी рдиे рдЕрдЬрдоेрд░ рдоें рджेрд╢ी рд░ाрдЬ्рдп рд▓ोрдХ рдкрд░िрд╖рдж् рдХा рдк्рд░рдердо рдк्рд░ांрддीрдп рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдпा।
- 1938 рдХे рдмाрдж рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░ाрдпः рд╕рднी рд░िрдпाрд╕рддों рдоें рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ों рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ — рдЙрдж्рджेрд╢्рдп: рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╢ाрд╕рди (Responsible Government) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा।
4.1 рдк्рд░рдоुрдЦ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ — рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡िрд╡рд░рдг
| рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ | рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡рд░्рд╖ рд╡ рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ |
|---|---|
| рдЬрдпрдкुрд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ | 1931 — рдХрд░्рдкूрд░рдЪंрдж рдкाрдЯрдиी рд╡ рдЬрдордиाрд▓ाрд▓ рдмрдЬाрдЬ; 1936 рдоें рдЬрдордиाрд▓ाрд▓ рдмрдЬाрдЬ рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрдирд░्рдЧрдарди; 1942 рдоें рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी |
| рдоाрд░рд╡ाрдб़ (рдЬोрдзрдкुрд░) рд▓ोрдХ рдкрд░िрд╖рдж् | 1934 (рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╣िрддрдХाрд░िрдгी рд╕рднा рд╡ рд╕ेрд╡ा рд╕ंрдШ рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдоें) |
| рдоेрд╡ाрдб़ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ | 1938 — рдорд╣ाрдоंрдд्рд░ी рдоाрдгिрдХ्рдпрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा, рдЙрдкाрдз्рдпрдХ्рд╖ рднूрд░ेрд▓ाрд▓ рдмрдпा (рдоेрд╡ाрдб़ рд░िрдпाрд╕рдд рдиे рд░ोрдХ рд▓рдЧाрдИ, рдоाрдгिрдХ्рдпрд▓ाрд▓ рд╡рд░्рдоा рдиे рдЕрдЬрдоेрд░ рд╕े рд╕ंрдЪाрд▓рди рдХिрдпा) |
| рдмीрдХाрдиेрд░ рдк्рд░рдЬा рдкрд░िрд╖рдж् | 1936 (рдкुрдирд░्рд╕्рдеाрдкрдиा рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ 1937, рдХोрд▓рдХाрддा рдоें) — рдЕрдз्рдпрдХ्рд╖ рд▓рдХ्рд╖्рдоी рджेрд╡ी рдЖрдЪाрд░्рдп; 1942 рдоें рд░рдШुрд╡рд░рджрдпाрд▓ рдЧोрдпрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा рдкुрдирд░्рдЧрдарди |
| рдХोрдЯा рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ | 1939 — рдкं. рдирдпрдиूрд░ाрдо рд╢рд░्рдоा рд╡ рдкं. рдЕрднिрди्рди рд╣рд░ि |
| рд╣ाрдб़ौрддी рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ | 1934 — рдкं. рдирдпрдиूрд░ाрдо рд╢рд░्рдоा |
| рднрд░рддрдкुрд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ | рдоाрд░्рдЪ 1938 — рдХिрд╢рдирд▓ाрд▓ рдЬोрд╢ी |
| рднрд░рддрдкुрд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ | рдоाрд░्рдЪ 1938 — рдХिрд╢рдирд▓ाрд▓ рдЬोрд╢ी |
| рдмूंрджी рд░ाрдЬ्рдп рд▓ोрдХ рдкрд░िрд╖рдж् | 1944 — рдЛрд╖िрджрдд्рдд рдоेрд╣рддा (рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░рдердо рдмूंрджी рдоें рдЗрд╕ рдиाрдо рдХी рдкрд░िрд╖рдж् рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै) |
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╣рд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ рдХे рд▓िрдП рд╕्рдеाрдкрдиा рд╡рд░्рд╖ + рд╕ंрд╕्рдеाрдкрдХ + рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиा (рдЧिрд░рдл्рддाрд░ी/рдк्рд░рддिрдмंрдз/рдЕрдзिрд╡ेрд╢рди) — рдпрд╣ рддाрд▓िрдХा рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рджोрд╣рд░ाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╕ाрдордЧ्рд░ी рд╣ै।
11. рдЬрди рдЖंрджोрд▓рди (рд╕ाрдоाрдЬिрдХ-рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ)
- рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╢ाрд╕рди рдХी рдоाँрдЧ рдХो рд▓ेрдХрд░ 1938 рдХे рдмाрдж рд╡्рдпाрдкрдХ рдЬрди-рдЖंрджोрд▓рди рд╣ुрдП, рдЬिрдирдоें рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ों рдХे рд╕ाрде рдЖрдо рдЬрдирддा, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी рд╡ рдорд╣िрд▓ाрдПँ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдИं।
- 1942 рдХे рднाрд░рдд рдЫोрдб़ो рдЖंрджोрд▓рди рдХा рдк्рд░рднाрд╡ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд░िрдпाрд╕рддों рдоें рднी рдкрдб़ा — рдХрдИ рд╕्рдеाрдиों рдкрд░ рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ों рдХो рдЧैрд░-рдХाрдиूрдиी рдШोрд╖िрдд рдХрд░ рдиेрддाрдУं рдХो рдЧिрд░рдл्рддाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा।
- рд░िрдпाрд╕рддों рдХे рд╢ाрд╕рдХों рд╡ рдм्рд░िрдЯिрд╢ рд░ेрдЬिрдбेंрд╕ी рдХे рджрдордирдХाрд░ी рд░рд╡ैрдпे рдХे рдмाрд╡рдЬूрдж рдпрд╣ рдЖंрджोрд▓рди рд╕्рд╡рддंрдд्рд░рддा рдХे рдмाрдж рд░िрдпाрд╕рддों рдХे рд╡िрд▓рдп рд╡ рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╢ाрд╕рди рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдХी рдкृрд╖्рдарднूрдоि рдмрдиा।
12. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рдПрдХीрдХрд░рдг (1948–1956) — рд╕ाрдд рдЪрд░рдг
| рдЪрд░рдг | рддिрдеि рд╡ рд╡िрд╡рд░рдг |
|---|---|
| 1. рдордд्рд╕्рдп рд╕ंрдШ | 18 рдоाрд░्рдЪ 1948 — рдЕрд▓рд╡рд░, рднрд░рддрдкुрд░, рдзौрд▓рдкुрд░, рдХрд░ौрд▓ी; рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЕрд▓рд╡рд░; рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдПрди.рд╡ी. рдЧाрдбрдЧिрд▓ рдж्рд╡ाрд░ा |
| 2. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕ंрдШ | 25 рдоाрд░्рдЪ 1948 — рдХोрдЯा, рдмूंрджी, рдЯोंрдХ, рдЭाрд▓ाрд╡ाрдб़, рдк्рд░рддाрдкрдЧрдв़, рдХिрд╢рдирдЧрдв़, рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा, рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рд╢ाрд╣рдкुрд░ा (9 рд░िрдпाрд╕рддें); рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХोрдЯा |
| 3. рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди | 18 рдЕрдк्рд░ैрд▓ 1948 — рдЙрджрдпрдкुрд░ рдХा рд╡िрд▓рдп; рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЙрджрдпрдкुрд░; рдЙрдж्рдШाрдЯрди рдкं. рдЬрд╡ाрд╣рд░рд▓ाрд▓ рдиेрд╣рд░ू рдж्рд╡ाрд░ा |
| 4. рд╡ृрд╣рдж рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди | 30 рдоाрд░्рдЪ 1949 — рдЬрдпрдкुрд░, рдЬोрдзрдкुрд░, рдмीрдХाрдиेрд░, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ рдХा рд╡िрд▓рдп; рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЬрдпрдкुрд░; рд░ाрдЬрдк्рд░рдоुрдЦ — рдорд╣ाрд░ाрдЬा рдоाрдирд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп (рдЬрдпрдкुрд░); рдЙрдж्рдШाрдЯрдирдХрд░्рддा — рд╕рд░рджाрд░ рд╡рд▓्рд▓рднрднाрдИ рдкрдЯेрд▓; рдЗрд╕ी рджिрди рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें 30 рдоाрд░्рдЪ рдХो рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рджिрд╡рд╕ рдордиाрдпा рдЬाрддा рд╣ै |
| 5. рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд╡ृрд╣рдж рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди | 15 рдордИ 1949 — рдордд्рд╕्рдп рд╕ंрдШ рдХा рд╡ृрд╣рдж рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рд╡िрд▓рдп (рд╢ंрдХрд░рд░ाрд╡ рджेрд╡ рд╕рдоिрддि рдХी рд╕िрдлाрд░िрд╢ рдкрд░); рд░ाрдЬрдзाрдиी рдЬрдпрдкुрд░ рдмрдиी рд░рд╣ी, рдоुрдЦ्рдпрдоंрдд्рд░ी рд╣ीрд░ाрд▓ाрд▓ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी |
| 6. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕ंрдШ (рдЕंрддिрдо рд░ूрдк) | 26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950 — рд╕िрд░ोрд╣ी рд░िрдпाрд╕рдд рдХा рд╡िрд▓рдп (рдЖрдмू-рджेрд▓рд╡ाрдб़ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХो рдЫोрдб़рдХрд░, рдЬो рдмрдо्рдмрдИ рдк्рд░ांрдд рдоें рдоिрд▓ा рджिрдпा рдЧрдпा); рд░ाрдЬ्рдп рдХो рдиाрдо 'рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди' рдоिрд▓ा; 'рдЦ' (B) рд╢्рд░ेрдгी рд░ाрдЬ्рдп рдШोрд╖िрдд |
| 7. рд╡рд░्рддрдоाрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди | 1 рдирд╡ंрдмрд░ 1956 — рд░ाрдЬ्рдп рдкुрдирд░्рдЧрдарди рдЕрдзिрдиिрдпрдо рдХे рддрд╣рдд рдЕрдЬрдоेрд░ рд░ाрдЬ्рдп, рдЖрдмू-рджेрд▓рд╡ाрдб़ा (рд╕िрд░ोрд╣ी) рд╡ рд╕ुрдиेрд▓ рдЯрдк्рдкा (рдордз्рдпрдк्рд░рджेрд╢ рд╕े) рдХा рд╡िрд▓рдп — рд╡рд░्рддрдоाрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рдкूрд░्рдг рд╣ुрдЖ |
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╕ाрддों рдЪрд░рдгों рдХो рдХ्рд░рдоांрдХ + рддिрдеि + рд╢ाрдоिрд▓ рд░िрдпाрд╕рддें + рд░ाрдЬрдзाрдиी рдХे рд░ूрдк рдоें рдПрдХ рдЯाрдЗрдорд▓ाрдЗрди рдХी рддрд░рд╣ рдпाрдж рдХрд░ें — рдпрд╣ рдЯॉрдкिрдХ рд▓рдЧрднрдЧ рд╣рд░ рд╡рд░्рд╖ рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖/рдЕрдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдкूрдЫा рдЬाрддा рд╣ै।
13. рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Mains) рд╣ेрддु рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди (рдЯॉрдкिрдХ 2)
- 1857 рдХी рдХ्рд░ांрддि рдоें рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╕ैрдиिрдХ рдЫाрд╡рдиिрдпों рдХी рднूрдоिрдХा рдХा рдоूрд▓्рдпांрдХрди рдХीрдЬिрдП।
- рдмिрдЬोрд▓िрдпा рдХिрд╕ाрди рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдХाрд░рдгों, рд╕्рд╡рд░ूрдк рдПрд╡ं рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।
- рдЧोрд╡िंрдж рдЧुрд░ु рдХे рднीрд▓ рдЖंрджोрд▓рди рддрдеा рдоाрдирдЧрдв़ рд╣рдд्рдпाрдХांрдб рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХीрдЬिрдП।
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें рдк्рд░рдЬाрдоंрдбрд▓ рдЖंрджोрд▓рди рдиे рдЙрдд्рддрд░рджाрдпी рд╢ाрд╕рди рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рдпोрдЧрджाрди рджिрдпा?
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдПрдХीрдХрд░рдг рдХी рдк्рд░рдХ्рд░िрдпा рдХो рдЪрд░рдгрдмрдж्рдз рд░ूрдк рд╕े рд╕рдордЭाрдЗрдП рддрдеा рдЗрд╕рдоें рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЪुрдиौрддिрдпों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХीрдЬिрдП।
14. рдк्рд░рджрд░्рд╢рди рдПрд╡ं рд▓рд▓िрдд рдХрд▓ा — рд╕ाрдоाрди्рдп рдкрд░िрдЪрдп
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдХрд▓ा рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдк्рд░рджрд░्рд╢рдирдХाрд░ी рдХрд▓ाрдПँ (рдиृрдд्рдп, рд╕ंрдЧीрдд, рдиाрдЯ्рдп) рдПрд╡ं рд▓рд▓िрдд рдХрд▓ाрдПँ (рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा, рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा, рд╕्рдеाрдкрдд्рдп) рджोрдиों рд╕рдоृрдж्рдз рд░ूрдк рдоें рд╡िрдХрд╕िрдд рд╣ुрдИ рд╣ैं।
- рдЪिрдд्рд░рдХрд▓ा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд╢ैрд▓िрдпाँ (рдШрд░ाрдиे): рдоेрд╡ाрдб़ рд╢ैрд▓ी (рдЙрджрдпрдкुрд░, рдиाрдердж्рд╡ाрд░ा — рдкिрдЫрд╡ाрдИ рдЪिрдд्рд░рдг рдк्рд░рд╕िрдж्рдз), рдоाрд░рд╡ाрдб़ рд╢ैрд▓ी (рдЬोрдзрдкुрд░, рдмीрдХाрдиेрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़), рдвूंрдвाрдб़ рд╢ैрд▓ी (рдЬрдпрдкुрд░, рдЖрдоेрд░, рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी), рд╣ाрдб़ौрддी рд╢ैрд▓ी (рдХोрдЯा, рдмूंрджी — рд╢िрдХाрд░ рд╡ рджрд░рдмाрд░ी рджृрд╢्рдп рдк्рд░рд╕िрдж्рдз)।
- рдХिрд╢рдирдЧрдв़ рд╢ैрд▓ी рдЕрдкрдиे 'рдмрдгी-рдардгी' рдЪिрдд्рд░ (рдиिрд╣ाрд▓рдЪंрдж рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд) рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्рд╡рд╡िрдЦ्рдпाрдд рд╣ै — рдЗрд╕े 'рднाрд░рдд рдХी рдоोрдиाрд▓िрд╕ा' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдлрдб़ рдЪिрдд्рд░рдг: рдХрдкрдб़े рдкрд░ рд▓ोрдХрджेрд╡рддाрдУं (рдкाрдмूрдЬी, рджेрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рдЬी) рдХी рдЧाрдеाрдУं рдХा рдЪिрдд्рд░рдг — рднीрд▓рд╡ाрдб़ा (рд╢ाрд╣рдкुрд░ा) рдЗрд╕рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рд╣ै; рдЬोрд╢ी рдкрд░िрд╡ाрд░ рдЗрд╕ рдХрд▓ा рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै।
15. рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк
| рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк | рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ / рд╡िрд╢ेрд╖рддा |
|---|---|
| рдм्рд▓ू рдкॉрдЯрд░ी | рдЬрдпрдкुрд░ — рдлाрд░рд╕ी/рддुрд░्рдХ рдк्рд░рднाрд╡, рдмिрдиा рднрдЯ्рдЯी рд╕ेंрдХी рдоिрдЯ्рдЯी (рдХ्рд╡ाрд░्рдЯ्рдЬ рдкाрдЙрдбрд░ рдЖрдзाрд░िрдд); рдорд╣ाрд░ाрдЬा рд╕рд╡ाрдИ рд░ाрдорд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп рдХे рдХाрд▓ рдХो рд╕्рд╡рд░्рдг рдХाрд▓ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै |
| рдмंрдзेрдЬ (рдЯाрдИ-рдбाрдИ) | рдЬोрдзрдкुрд░, рд╕ीрдХрд░, рдЙрджрдпрдкुрд░, рдЬрдпрдкुрд░ — рдХрдкрдб़े рдХो рдмांрдзрдХрд░ рд░ंрдЧाрдИ |
| рд▓рд╣рд░िрдпा рд╡ рдоोрдардб़ा рдк्рд░िंрдЯ | рдЬрдпрдкुрд░ — рд▓рд╣рд░рджाрд░ рдзाрд░ीрджाрд░ рд░ंрдЧाрдИ рд╢ैрд▓ी |
| рд╕ांрдЧाрдиेрд░ी рд╡ рдмрдЧрд░ू рдк्рд░िंрдЯ | рд╕ांрдЧाрдиेрд░ рд╡ рдмрдЧрд░ू (рдЬрдпрдкुрд░) — рд╣рд╕्рдд-рдоुрдж्рд░рдг (рдм्рд▓ॉрдХ рдк्рд░िंрдЯिंрдЧ), рджाрдмू рддрдХрдиीрдХ рдмрдЧрд░ू рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз |
| рдоीрдиाрдХाрд░ी | рдЬрдпрдкुрд░ — рд╕ोрдиे-рдЪाँрджी рдХे рдЖрднूрд╖рдгों рдкрд░ рд░ंрдЧीрди рддाрдордЪीрдиी рдХाрд░ीрдЧрд░ी |
| рдХोрдл्рддрдЧिрд░ी / рддрд╣рдиिрд╢ां | рдЕрд▓рд╡рд░, рдЬрдпрдкुрд░ — рд▓ोрд╣े рдкрд░ рд╕ोрдиे-рдЪाँрджी рдХी рддाрд░ рдЬрдб़ाрдИ рдХा рдХाрд░्рдп |
| рдЙрд╕्рддा рдХрд▓ा (рдЧोрд▓्рдб рдоीрдиाрдХाрд░ी рдСрди рд▓ेрджрд░) | рдмीрдХाрдиेрд░ — рдКँрдЯ рдХी рдЦाрд▓ рдкрд░ рд╕्рд╡рд░्рдг рдоीрдиाрдХाрд░ी рд╡ рдоुрдирд╡्рд╡рддी рдХाрд░्рдп |
| рджрд░ी рдиिрд░्рдоाрдг | рд╕ाрд▓ाрд╡ाрд╕ (рдЬोрдзрдкुрд░), рдЯांрдХрд▓ा (рдиाрдЧौрд░), рднीрд▓рд╡ाрдб़ा, рдЯोंрдХ |
| рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा | рдЬрдпрдкुрд░, рдордХрд░ाрдиा (рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рд╣ेрддु рдк्рд░рд╕िрдж्рдз) |
| рдеेрд╡ा рдХрд▓ा | рдк्рд░рддाрдкрдЧрдв़ — рдХांрдЪ рдкрд░ рд╕ोрдиे рдХी рдирдХ्рдХाрд╢ी рдХी рдЕрдиूрдаी рдХрд▓ा |
16. рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдПрд╡ं рд╕्рдоाрд░рдХ
- рджुрд░्рдЧ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़, рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़, рд░рдгрдердо्рднौрд░, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░ (рд╕ोрдиाрд░ рдХिрд▓ा), рдЖрдоेрд░ рд╡ рдЧाрдЧрд░ोрди — рдЗрди 6 рджुрд░्рдЧों рдХो рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें 'рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдкрд╣ाрдб़ी рджुрд░्рдЧ' (Hill Forts of Rajasthan) рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै (2013)।
- рд╕्рддंрдн: рдХीрд░्рддि рд╕्рддрдо्рдн рд╡ рд╡िрдЬрдп рд╕्рддрдо्рдн (рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़, рд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд)।
- рдЫрддрд░ी/рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рдЬрд╕рд╡ंрдд рдердб़ा (рдЬोрдзрдкुрд░, рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдиिрд░्рдоिрдд), рдЧैрдЯोрд░ рдХी рдЫрддрд░िрдпाँ (рдЬрдпрдкुрд░)।
- рд╣рд╡ेрд▓ी рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рдирд╡рд▓рдЧрдв़, рдоंрдбाрд╡ा, рдлрддेрд╣рдкुрд░) — рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░ों рд╕े рд╕ुрд╕рдЬ्рдЬिрдд рд╣рд╡ेрд▓िрдпाँ, рдЗрд╕े 'рдЦुрд▓ा рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп' (Open Air Art Gallery) рднी рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
- рдоंрджिрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рджिрд▓рд╡ाрдб़ा рдЬैрди рдоंрджिрд░ (рдЖрдмू, рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдХी рдмाрд░ीрдХ рдирдХ्рдХाрд╢ी), рд░рдгрдХрдкुрд░ рдЬैрди рдоंрджिрд░ (рдкाрд▓ी), рдПрдХрд▓िंрдЧрдЬी рдоंрджिрд░ (рдЙрджрдпрдкुрд░)।
- рдЬрд▓рд╕्рдеाрдкрдд्рдп: рдмाрд╡рдб़िрдпाँ (рдЪांрдж рдмाрд╡рдб़ी - рдЖрднाрдиेрд░ी, рджौрд╕ा), рдЭीрд▓ें (рдкिрдЫोрд▓ा, рдлрддेрд╣рд╕ाрдЧрд░ - рдЙрджрдпрдкुрд░)।
17. рд▓ोрдХ рд╕ंрдЧीрдд
| рд╡ाрдж्рдп/рдЧाрдпрди рд╢ैрд▓ी | рдЬाрддि / рдХ्рд╖ेрдд्рд░ / рд╡िрд╢ेрд╖рддा |
|---|---|
| рдоांрдб рдЧाрдпрдХी | рдоाрд░рд╡ाрдб़ (рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░, рдмीрдХाрдиेрд░) — 'рдХेрд╕рд░िрдпा рдмाрд▓рдо' рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдоांрдб рдЧीрдд; рдЕрд▓्рд▓ाрд╣ рдЬिрд▓ाрдИ рдмाрдИ рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧाрдпिрдХा |
| рдкрдгिрд╣ाрд░ी, рдХुрд░рдЬां, рдШूрдорд░ рдЧीрдд | рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдЧीрдд рд╢ैрд▓िрдпाँ — рдЬрд▓ рднрд░рдиे, рд╡िрд░рд╣, рдЙрдд्рд╕рд╡ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд |
| рд░ाрд╡рдгрд╣рдд्рдеा | рднोрдкा рдЬाрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдкाрдмूрдЬी рдХी рдлрдб़ рдЧाрдпрди рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд рддंрддु рд╡ाрдж्рдп |
| рдЕрд▓рдЧोрдЬा, рдоोрд░рдЪंрдЧ, рдЦрдб़рддाрд▓ | рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди (рдоांрдЧрдгिрдпाрд░-рд▓ंрдЧा рдЬाрддि) рдХे рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╡ाрдж्рдп |
| рдоांрдЧрдгिрдпाрд░ рд╡ рд▓ंрдЧा рдЬाрддि | рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░-рдмाрдб़рдоेрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рдкेрд╢ेрд╡рд░ рдЧाрдпрдХ/рд╡ाрджрдХ рдЬाрддिрдпाँ — рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп, рд░ाрдЬрдкूрдд рд╡ рдЕрди्рдп рдЬрдЬрдоाрдиों рдХे рд▓िрдП рдЧाрдпрди |
| рддेрд░рд╣рддाрд▓ी | рдХाрдордб़ рдЬाрддि (рдорд╣िрд▓ाрдПँ) рдж्рд╡ाрд░ा рдоंрдЬीрд░ा рдмрдЬाрддे рд╣ुрдП рдХिрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдЧाрдпрди-рдиृрдд्рдп, рд░ाрдорджेрд╡рдЬी рдХी рднрдХ्рддि рдоें |
18. рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдп
18.1 рд╕ाрдоाрди्рдп/рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдиृрдд्рдп
- рдШूрдорд░: рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХा рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд▓ोрдХрдк्рд░िрдп рд╡ рд░ाрдЬрдХीрдп рдиृрдд्рдп — рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा рдЧोрд▓ рдШेрд░े рдоें рд╕्рд╡рдпं рдХी рдзुрд░ी рдкрд░ рдШूрдорддे рд╣ुрдП।
- рдЧैрд░ рдиृрдд्рдп: рдоेрд╡ाрдб़-рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдоें рд╣ोрд▓ी рдкрд░ рдкुрд░ुрд╖ों рдж्рд╡ाрд░ा — рдоेрд╡ाрдб़ рдоें рднीрд▓ рдЬрдирдЬाрддि, рдоाрд░рд╡ाрдб़ рдоें рд╕рднी рд╕рдоुрджाрдп рднाрдЧ рд▓ेрддे рд╣ैं; рд╣ाрдеों рдоें рдбंрдбे рд▓ेрдХрд░ рдЧोрд▓ рдШेрд░े рдоें рдиृрдд्рдп।
- рднрд╡ाрдИ рдиृрдд्рдп: рдЙрджрдпрдкुрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рд╕िрд░ рдкрд░ рдПрдХ рд╕ाрде рдХрдИ рдордЯрдХे/рдеाрд▓ी рд░рдЦрдХрд░ рд╕ंрддुрд▓рди рдиृрдд्рдп; рдХाрд▓рдмेрд▓िрдпा рд╡ рднрд╡ाрдИ рджोрдиों рдХрд░рддрдмी рдиृрдд्рдп рдоाрдиे рдЬाрддे рд╣ैं। рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдХрд▓ाрдХाрд░: рд░ूрдкрд╕िंрд╣ рд╢ेрдЦाрд╡рдд।
- рдХाрд▓рдмेрд▓िрдпा рдиृрдд्рдп: рдХाрд▓рдмेрд▓िрдпा (рд╕рдкेрд░ा) рдЬाрддि рдХी рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा — 2010 рдоें рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рдЕрдоूрд░्рдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓।
- рдЪंрдЧ рдиृрдд्рдп: рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рд╣ोрд▓ी рдкрд░।
- рдбांрдЧ рдиृрдд्рдп: рдиाрдердж्рд╡ाрд░ा — рд╣ोрд▓ी рдкрд░।
- рдмिрди्рджौрд░ी рдиृрдд्рдп: рдЭाрд▓ाрд╡ाрдб़ — рд╣ोрд▓ी рдкрд░।
- рддेрд░рд╣рддाрд▓ी рдиृрдд्рдп: рдХाрдордб़ рдЬाрддि рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा, рдкाрджрд░рд▓ा (рдкाрд▓ी) рдЙрдж्рдЧрдо рд╕्рдерд▓।
- рдвोрд▓ рдиृрдд्рдп: рдЬाрд▓ोрд░ — рдвोрд▓ी рд╡ рднीрд▓ рдЬाрддि рдХे рдкुрд░ुрд╖ों рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╡ाрд╣ рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░।
18.2 рдЬрдирдЬाрддीрдп рдиृрдд्рдп
- рднीрд▓ рдЬрдирдЬाрддि: рдЧैрд░ рдиृрдд्рдп, рдЧрд╡рд░ी (рд░ाрдИ) рдиृрдд्рдп — рдзाрд░्рдоिрдХ-рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдиाрдЯ्рдп рдиृрдд्рдп।
- рд╕рд╣рд░िрдпा рдЬрдирдЬाрддि: рд╢िрдХाрд░ी рдиृрдд्рдп।
- рдЧुрд░्рдЬрд░ рд╕рдоाрдЬ: рдЭूрдорд░ рдиृрдд्рдп।
- рдмंрдЬाрд░ा рд╕рдоाрдЬ: рдордЫрд▓ी рдиृрдд्рдп।
- рдоेрд╡ рдЬाрддि: рдЕрдкрдиी рдкрд░ंрдкрд░ाрдЧрдд рдиृрдд्рдп рд╢ैрд▓ी।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╣рд░ рдиृрдд्рдп рдХे рд▓िрдП рдЬाрддि/рд╕рдоुрджाрдп + рдХ्рд╖ेрдд्рд░ + рдЕрд╡рд╕рд░ рдпाрдж рд░рдЦें — рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдк्рд░рд╢्рди ("X рд╡ Y рдиृрдд्рдп рдоें рдЕंрддрд░") рднी рдкूрдЫे рдЬाрддे рд╣ैं।
19. рд▓ोрдХ рдХрд▓ाрдПँ (рдЪिрдд्рд░ांрдХрди рдПрд╡ं рд╢िрд▓्рдк рдкрд░ंрдкрд░ा)
- рдлрдб़ рдЪिрдд्рд░рдг: рдХрдкрдб़े рдкрд░ рд▓ोрдХрджेрд╡рддाрдУं рдХी рдЧाрдеा — рднोрдкा-рднोрдкी рдж्рд╡ाрд░ा рд░ाрдд्рд░ि рдоें рдлрдб़ рдХे рд╕ाрдордиे рдЧाрдпрди рдХрд░ рдХрдеा рд╕ुрдиाрдИ рдЬाрддी рд╣ै (рдкाрдмूрдЬी рдХी рдлрдб़, рджेрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рдЬी рдХी рдлрдб़)।
- рдкिрдЫрд╡ाрдИ рдЪिрдд्рд░рдг: рдиाрдердж्рд╡ाрд░ा — рд╢्рд░ीрдиाрдердЬी рдоंрджिрд░ рд╣ेрддु рдХрдкрдб़े рдкрд░ рдХृрд╖्рдг-рд▓ीрд▓ा рдЪिрдд्рд░рдг।
- рдоांрдбрдиा рдХрд▓ा: рдШрд░-рдЖँрдЧрди рдоें рд╢ुрдн рдЕрд╡рд╕рд░ों рдкрд░ рдЧेрд░ू рд╡ рдЦрдб़िрдпा рд╕े рдмрдиाрдИ рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ी рднिрдд्рддि/рднूрдоि рдЕрд▓ंрдХрд░рдг рдХрд▓ा — рдорд╣िрд▓ाрдУं рдж्рд╡ाрд░ा।
- рд╕ांрдЭी рдХрд▓ा: рдЧोрдмрд░ рд╡ рдлूрд▓ों рд╕े рджेрд╡ी рдк्рд░рддिрдоा рдиिрд░्рдоाрдг рдХी рдкрд░ंрдкрд░ा।
- рдЧोрджрдиा рдк्рд░рдеा: рднीрд▓ рд╡ рдЧрд░ाрд╕िрдпा рдЬрдирдЬाрддि рдоें рд╢рд░ीрд░ рдкрд░ рд╕्рдеाрдпी рдЪिрдд्рд░ांрдХрди — рдЪेрд╣рд░े рдкрд░ рдЧुрджрдиा 'рдоांрдбрд▓िрдпा', рд╣ाрде-рдкैрд░ рдкрд░ 'рдоांрдбрд▓ा' рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै।
20. рд▓ोрдХ рдЖрдЦ्рдпाрди (рд▓ोрдХ рдЧाрдеाрдПँ)
- рдвोрд▓ा-рдоाрд░ू рд░ा рджूрд╣ा: рдвोрд▓ा-рдоाрд░ू рдХी рдк्рд░ेрдо рдЧाрдеा — рдбिंрдЧрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХी рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░рдЪрдиा।
- рдкाрдмूрдЬी рдХी рдЧाрдеा: рд░ाрдаौрдб़ рд╡ंрд╢ीрдп рд▓ोрдХрджेрд╡рддा рдкाрдмूрдЬी рдХे рдЬीрд╡рди рд╡ рд╡ीрд░рддा рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд — рднोрдкा рдЬाрддि рдж्рд╡ाрд░ा рдлрдб़ рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЧाрдпрди।
- рджेрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рдЬी рдХी рдЧाрдеा: рдЧुрд░्рдЬрд░ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд▓ोрдХрджेрд╡рддा — рдлрдб़ рд╢ैрд▓ी рдоें рдХрдеा рд╡ाрдЪрди।
- рдиिрд╣ाрд▓рджे рд╕ुрд▓्рддाрдг, рдЧोрдЧाрдЬी рд░ाрд╕ाрд╡рддाрд░ (рдмीрдаू рдоेрд╣ाрдЬी рд░рдЪिрдд): рд▓ोрдХрджेрд╡рддा рдЧोрдЧाрдЬी рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдЖрдЦ्рдпाрди рдХाрд╡्рдп।
- рдЗрди рдЖрдЦ्рдпाрдиों рдХा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ — рдоौрдЦिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕े рдкीрдв़ी-рджрд░-рдкीрдв़ी рдиैрддिрдХ рдоूрд▓्рдпों рд╡ рд╡ीрд░рддा рдХी рдХрдеाрдУं рдХा рд╣рд╕्рддांрддрд░рдг।
21. рдоेрд▓े рдПрд╡ं рдд्рдпौрд╣ाрд░
21.1 рдк्рд░рдоुрдЦ рдоेрд▓े
| рдоेрд▓ा | рд╕्рдеाрди / рд╡िрд╢ेрд╖рддा |
|---|---|
| рдкुрд╖्рдХрд░ рдоेрд▓ा | рдкुрд╖्рдХрд░ (рдЕрдЬрдоेрд░) — рдХाрд░्рддिрдХ рдкूрд░्рдгिрдоा; рд╡िрд╢्рд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдКँрдЯ рдоेрд▓ा; рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЦ्рдпाрддि рдк्рд░ाрдк्рдд; рдЗрд╕े 'рдоेрд░рд╡ाрдб़ा рдХा рдХुрдо्рдн' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै |
| рд░ाрдорджेрд╡рд░ा (рд░ुрдгीрдЪा) рдоेрд▓ा | рдкोрдХрд░рдг (рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░) — рднाрдж्рд░рдкрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рдПрдХाрджрд╢ी/рдж्рд╡िрддीрдпा рд╕े; рд╕ाрдо्рдк्рд░рджाрдпिрдХ рд╕рдж्рднाрд╡ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоेрд▓ा; рддेрд░рд╣рддाрд▓ी рдиृрдд्рдп рдЖрдХрд░्рд╖рдг |
| рддेрдЬाрдЬी рдоेрд▓ा | рдм्рдпाрд╡рд░, рдХेрдХрдб़ी (рдЕрдЬрдоेрд░) — рднाрдж्рд░рдкрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рджрд╢рдоी (рддेрдЬाрджрд╢рдоी) |
| рдЧрдгрдЧौрд░ рдоेрд▓ा | рдЬрдпрдкुрд░ — рдЪैрдд्рд░ рд╢ुрдХ्рд▓ рддृрддीрдпा |
| рддीрдЬ рдоेрд▓ा | рдЬрдпрдкुрд░ — рд╢्рд░ाрд╡рдг рд╢ुрдХ्рд▓ рддृрддीрдпा |
| рдХैрд▓ाрджेрд╡ी рдоेрд▓ा | рдХрд░ौрд▓ी — рдЪैрдд्рд░ рдоाрд╣ рдоें |
| рднрд░्рддृрд╣рд░ि рдоेрд▓ा | рдЕрд▓рд╡рд░ — рдордд्рд╕्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоेрд▓ा |
| рдЦेрдЬрдб़рд▓ी рдоेрд▓ा | рдЦेрдЬрдб़рд▓ी (рдЬोрдзрдкुрд░) — рд╡ृрдХ्рд╖ों/рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд (рдЕрдоृрддा рджेрд╡ी рдмिрд╢्рдиोрдИ рдмрд▓िрджाрди рдХी рд╕्рдоृрддि) |
| рд╕ीрддाрдмाрдб़ी рдоेрд▓ा | рдмाрд░ां — рд╣ाрдб़ौрддी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рдоेрд▓ा |
| рдХрд░рдгी рдоाрддा рдоेрд▓ा | рджेрд╢рдиोрдХ (рдмीрдХाрдиेрд░) |
21.2 рдк्рд░рдоुрдЦ рдд्рдпौрд╣ाрд░
- рдЧрдгрдЧौрд░: рдЪैрдд्рд░ рдоाрд╣ — рд╢िрд╡-рдкाрд░्рд╡рддी рдкूрдЬा, рдорд╣िрд▓ाрдУं рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдд्рдпौрд╣ाрд░।
- рддीрдЬ: рд╢्рд░ाрд╡рдг рдоाрд╣ — рд╡िрд╡ाрд╣िрдд/рдЕрд╡िрд╡ाрд╣िрдд рд╕्рдд्рд░िрдпों рдж्рд╡ाрд░ा рдордиाрдпा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рдд्рдпौрд╣ाрд░।
- рдЧोрдЧा рдирд╡рдоी, рдЬрди्рдоाрд╖्рдЯрдоी, рдордХрд░ рд╕ंрдХ्рд░ांрддि, рд╣ोрд▓ी-рдзुрд▓ंрдбी, рджीрдкाрд╡рд▓ी — рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд░ूрдк рд╕े рдкूрд░े рд░ाрдЬ्рдп рдоें рдордиाрдП рдЬाрддे рд╣ैं।
22. рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рдПрд╡ं рдЙрдирдХी рдкрд░ंрдкрд░ाрдПँ
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдоें 12 рдЕрдзिрд╕ूрдЪिрдд рдЕрдиुрд╕ूрдЪिрдд рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ рд╣ैं; рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХ्рд░рдо — рдоीрдгा (рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी) > рднीрд▓ (рджूрд╕рд░ी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी) > рдЧрд░ाрд╕िрдпा (рддीрд╕рд░ी рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ी)।
- рдЫोрдЯी рдЬрдирдЬाрддिрдпाँ: рд╕рд╣рд░िрдпा, рдЧाрдбुрд▓िрдпा рд▓ोрд╣ाрд░, рдХрдеौрдб़ी, рдбाрдоोрд░।
22.1 рднीрд▓ рдЬрдирдЬाрддि
- рдоुрдЦ्рдпрддः рджрдХ्рд╖िрдгी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди (рдЙрджрдпрдкुрд░, рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा, рдк्рд░рддाрдкрдЧрдв़, рд╕िрд░ोрд╣ी) рдоें рдиिрд╡ाрд╕।
- рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ рдЯॉрд▓рдоी рдиे рднीрд▓ों рдХो 'рдлिрд▓ाрдЗрдЯ' (рддीрд░ंрджाрдЬ) рдХрд╣ा рд╣ै — рддीрд░-рдХрдоाрди рдЗрдирдХा рдкाрд░ंрдкрд░िрдХ рд╣рдеिрдпाрд░।
- рдЧैрд░ рдиृрдд्рдп, рдЧрд╡рд░ी (рд░ाрдИ) рдиाрдЯ्рдп-рдиृрдд्рдп рдЗрдирдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░ंрдкрд░ा; рдЧोрджрдиा рдк्рд░рдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд।
22.2 рдЧрд░ाрд╕िрдпा рдЬрдирдЬाрддि
- рдоुрдЦ्рдпрддः рд╕िрд░ोрд╣ी (рдЖрдмू рд░ोрдб, рдкिрдг्рдбрд╡ाрдб़ा), рдЙрджрдпрдкुрд░ (рдЧोрдЧुंрджा), рдкाрд▓ी (рдмाрд▓ी), рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा рдоें рдиिрд╡ाрд╕।
- рд╕्рд╡рдпं рдХो рдЪौрд╣ाрди рд╡ंрд╢рдЬ рдоाрдирддे рд╣ैं; рд╢िрд╡, рджुрд░्рдЧा рд╡ рднैрд░рд╡ рдХी рдкूрдЬा рдХрд░рддे рд╣ैं; рдоोрд░ рдХो рдЖрджрд░्рд╢ рдкрдХ्рд╖ी рд╡ рд╢्рд╡ेрдд рдкрд╢ुрдУं рдХो рдкрд╡िрдд्рд░ рдоाрдирддे рд╣ैं।
- рдЖрдЦाрддीрдЬ (рдЕрдХ्рд╖рдп рддृрддीрдпा) рдХो рдирд╡рд╡рд░्рд╖ рдХे рд░ूрдк рдоें рдордиाрддे рд╣ैं; рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдерд▓ — рдирдХ्рдХी рдЭीрд▓ (рдЖрдмू)।
- рдШрд░ 'рдШेрд░', рдЧाँрд╡ 'рдлाрд▓िрдпा', рдоुрдЦिрдпा 'рд╕рд╣рд▓ोрдд' рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै; рд╕ाрдоूрд╣िрдХ рдХृрд╖ि рдк्рд░рдеा рдХो 'рд╣рд░ीрднाрд╡рд░ी' рдХрд╣рддे рд╣ैं।
22.3 рд╕рд╣рд░िрдпा рдЬрдирдЬाрддि (рдЖрджिрдо рдЬрдирдЬाрддि)
- рд░ाрдЬ्рдп рдХी рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЖрджिрдо рдЬрдирдЬाрддि (Primitive Tribe) — рдмांрд░ा рдЬिрд▓े рдХी рдХिрд╢рдирдЧंрдЬ рд╡ рд╢ाрд╣рдмाрдж рддрд╣рд╕ीрд▓ों рдоें рдиिрд╡ाрд╕।
- рд╕рд╣рд░िрдпा рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХे рд╡िрдХाрд╕ рд╣ेрддु 'рд╕рд╣рд░िрдпा рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдоिрддि' рдХा рдЧрдарди рдХिрдпा рдЧрдпा।
22.4 рдХрдеौрдб़ी рдЬрдирдЬाрддि
- рдоुрдЦ्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ — рдЙрджрдпрдкुрд░; рдПрдХ рд╕ंрдХрдЯрдЧ्рд░рд╕्рдд (Endangered) рдЬрдирдЬाрддि; рдЦैрд░ рдХे рдкेрдб़ рд╕े рдХрдд्рдеा рдиिрдХाрд▓рдиे рдХे рдХाрд░рдг 'рдХрдеौрдб़ी' рдиाрдо рдкрдб़ा।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд╣рд░ рдЬрдирдЬाрддि рдХे рд▓िрдП рдХ्рд╖ेрдд्рд░ + рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдк्рд░рдеा/рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी + рдЬрдирд╕ंрдЦ्рдпा рдХ्рд░рдо рдЕрд╡рд╢्рдп рдпाрдж рд░рдЦें — 'рдЬрдирдЬाрддि рд╡िрд╢ेрд╖ рд╢рдм्рджाрд╡рд▓ी' (рдЬैрд╕े рдШेрд░, рдлाрд▓िрдпा, рд╕рд╣рд▓ोрдд) рдмाрд░-рдмाрд░ рдкूрдЫी рдЬाрддी рд╣ै।
23. рд╡िрд░ाрд╕рдд — рдк्рд░рдоुрдЦ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ рдПрд╡ं рдкрд░्рдпрдЯрди рд╕्рдерд▓
| рдзрд░ोрд╣рд░ | рд╕्рдеाрди / рдорд╣рдд्рд╡ |
|---|---|
| рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдкрд╣ाрдб़ी рджुрд░्рдЧ (рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░, 2013) | рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़, рдХुрдо्рднрд▓рдЧрдв़, рд░рдгрдердо्рднौрд░, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░, рдЖрдоेрд░, рдЧाрдЧрд░ोрди |
| рдЬंрддрд░-рдоंрддрд░, рдЬрдпрдкुрд░ | рд╕рд╡ाрдИ рдЬрдпрд╕िंрд╣ рдж्рд╡िрддीрдп рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рд╡ेрдзрд╢ाрд▓ा — рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ (2010) |
| рдХेрд╡рд▓ाрджेрд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди | рднрд░рддрдкुрд░ — рдкрдХ्рд╖ी рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп, рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ (рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ) |
| рджिрд▓рд╡ाрдб़ा рдЬैрди рдоंрджिрд░ | рдоाрдЙंрдЯ рдЖрдмू — рд╕ंрдЧрдорд░рдорд░ рдирдХ्рдХाрд╢ी |
| рд╣рд╡ाрдорд╣рд▓ | рдЬрдпрдкुрд░ — рд╕рд╡ाрдИ рдк्рд░рддाрдкрд╕िंрд╣ рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд, рдордзुрдордХ्рдЦी рдХे рдЫрдд्рддे рдЬैрд╕ी рд╕ंрд░рдЪрдиा |
| рд╕िрдЯी рдкैрд▓ेрд╕ | рдЙрджрдпрдкुрд░ рд╡ рдЬрдпрдкुрд░ рджोрдиों рдоें рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд░ाрдЬрдк्рд░ाрд╕ाрдж |
| рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी рдХी рд╣рд╡ेрд▓िрдпाँ | рдирд╡рд▓рдЧрдв़, рдоंрдбाрд╡ा, рдлрддेрд╣рдкुрд░ — рднिрдд्рддि рдЪिрдд्рд░рдг рд╣ेрддु 'рдУрдкрди рдПрдпрд░ рдЖрд░्рдЯ рдЧैрд▓рд░ी' |
24. рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпाँ
24.1 рдк्рд░рдоुрдЦ рдмोрд▓िрдпाँ
- рдоाрд░рд╡ाрдб़ी: рдкрд╢्рдЪिрдоी рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди (рдЬोрдзрдкुрд░, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░, рдмीрдХाрдиेрд░, рд╢ेрдЦाрд╡ाрдЯी) — рд╕рд░्рд╡ाрдзिрдХ рд╡िрд╕्рддृрдд рдмोрд▓ी; рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо 'рдорд░ुрднाрд╖ा'; рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░ूрдк — рдбिंрдЧрд▓ (рдЪाрд░рдг рд╡ рдЬैрди рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд)।
- рдоेрд╡ाрдб़ी: рдЙрджрдпрдкुрд░, рд░ाрдЬрд╕рдоंрдж, рднीрд▓рд╡ाрдб़ा, рдЪिрдд्рддौрдб़рдЧрдв़ — рджूрд╕рд░ी рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдмोрд▓ी; рд░ाрдгा рдХुрдо्рднा рд░рдЪिрдд рдХीрд░्рддिрд╕्рддрдо्рдн рдк्рд░рд╢рд╕्рддि рдоें рдк्рд░рдпुрдХ्рдд।
- рдвूंрдвाрдб़ी: рдЬрдпрдкुрд░, рдХिрд╢рдирдЧрдв़, рдЯोंрдХ, рдЕрдЬрдоेрд░ — рд╕ंрдд рджाрджू рд╡ рд╢िрд╖्рдпों рдХा рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдЗрд╕ी рдоें рд░рдЪिрдд; рдЗрд╕े 'рдЬрдпрдкुрд░ी' рдпा 'рдЭाрдб़рд╢ाрд╣ी' рднी рдХрд╣рддे рд╣ैं।
- рд╡ाрдЧрдб़ी/рдмाрдЧрдб़ी: рдбूंрдЧрд░рдкुрд░, рдмांрд╕рд╡ाрдб़ा рдХ्рд╖ेрдд्рд░।
- рдоेрд╡ाрддी: рдЕрд▓рд╡рд░, рднрд░рддрдкुрд░ (рдоेрд╡ рдмрд╣ुрд▓ рдХ्рд╖ेрдд्рд░)।
24.2 рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рдХृрддिрдпाँ (рдбिंрдЧрд▓/рдкिंрдЧрд▓ рд╕ाрд╣िрдд्рдп)
- рд░ाрдЬрд░ूрдкрдХ — рдХрд╡ि рд╕ूрд░्рдпрдорд▓्рд▓ рдоिрд╢्рд░рдг рдХी рд░рдЪрдиा (рдмूंрджी рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд)।
- рдЕрдЪрд▓рджाрд╕ рдЦींрдЪी рд░ी рд╡рдЪрдиिрдХा — рд╢िрд╡рджाрд╕ рдЧाрдбрдг рд░рдЪिрдд।
- рд░ाрдаौрдб़ рд░рддрдирд╕िंрд╣ рдХी рд╡рдЪрдиिрдХा, рд░ाрд╡ рдЬैрддрд╕ी рд░ो рдЫंрдж — рдбिंрдЧрд▓ рд╡ीрд░ рдХाрд╡्рдп рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рд░рдЪрдиाрдПँ।
- рдвोрд▓ा-рдоाрд░ू рд░ा рджूрд╣ा — рдк्рд░ेрдо рдЧाрдеा рдХाрд╡्рдп।
- рд╡ंрд╢ рднाрд╕्рдХрд░ — рд╕ूрд░्рдпрдорд▓्рд▓ рдоिрд╢्рд░рдг рд░рдЪिрдд, рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд╡िрднिрди्рди рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕।
- рдбिंрдЧрд▓ рд╢рдм्рдж рдХा рдк्рд░рдпोрдЧ рд╕рд░्рд╡рдк्рд░рдердо рдХрд╡ि рдмांрдХीрджाрд╕ рдиे рдЕрдкрдиी рд░рдЪрдиा 'рдХुрдХрд╡िрдмрддीрд╕ी' (1871) рдоें рдХिрдпा।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рдмोрд▓ी → рдХ्рд╖ेрдд्рд░ → рд╕ाрд╣िрдд्рдпिрдХ рд░ूрдк (рдбिंрдЧрд▓/рдкिंрдЧрд▓) → рдк्рд░рдоुрдЦ рдЧ्рд░ंрде рдХा рд╕िрд▓рд╕िрд▓ा рдмрдиाрдХрд░ рдпाрдж рдХрд░ें; рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рдоें рдХिрд╕ी рдПрдХ рдмोрд▓ी рдпा рдЧ्рд░ंрде рдкрд░ рдЯिрдк्рдкрдгी рдоाँрдЧी рдЬाрддी рд╣ै।
25. рдзाрд░्рдоिрдХ рдоाрди्рдпрддाрдПँ, рд╕ंрдд рдПрд╡ं рд▓ोрдХ рджेрд╡ी-рджेрд╡рддा
25.1 рдкंрдЪ рдкीрд░ (рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ोрдХрджेрд╡рддा)
- рд░ाрдорджेрд╡рдЬी, рдкाрдмूрдЬी, рдЧोрдЧाрдЬी, рд╣рдб़рдмूрдЬी рд╡ рдоेрд╣ाрдЬी рдХो рд╕рдо्рдоिрд▓िрдд рд░ूрдк рд╕े 'рдкंрдЪ рдкीрд░' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
25.2 рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ोрдХрджेрд╡рддा
- рдмाрдмा рд░ाрдорджेрд╡рдЬी: рд░ुрдгीрдЪा (рд░ाрдорджेрд╡рд░ा, рдЬैрд╕рд▓рдоेрд░) рдоें рднाрдж्рд░рдкрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рдПрдХाрджрд╢ी рдХो рдЬीрд╡िрдд рд╕рдоाрдзि рд▓ी; рдоंрджिрд░ рдХो 'рджेрд╡рд░ा' рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै; рдкुрдЬाрд░ी (рдоेрдШрд╡ाрд▓ рдЬाрддि) рдХो 'рд░िрдЦिрдпा' рдХрд╣рддे рд╣ैं; рдЖрдИ рдоाрддा рдЗрдирдХी рд╢िрд╖्рдпा рдеीं।
- рдЧोрдЧाрдЬी: рд╕рд░्рдкों рдХे рджेрд╡рддा, 'рдЬाрд╣рд░рдкीрд░'/'рдЬाрд╣िрд░рд╡ीрд░' рднी рдХрд╣рд▓ाрддे рд╣ैं — рдорд╣рдоूрдж рдЧрдЬрдирд╡ी рд╕े рдпुрдж्рдз рдХी рдХрдеा рдк्рд░рдЪрд▓िрдд; рджрджрд░ेрд╡ा (рдЪूрд░ू) рдоें рдоंрджिрд░ 'рд╢ीрд░्рд╖рдоेрдб़ी' рдХрд╣рд▓ाрддा рд╣ै (рдпрд╣ीं рд╕िрд░ рдХрдЯрдХрд░ рдЧिрд░ा рдеा); рдоुрд╕्рд▓िрдо рд╕рдоुрджाрдп рднी рдЗрди्рд╣ें рдкूрдЬрддा рд╣ै।
- рдкाрдмूрдЬी: рд░ाрдаौрдб़ рд╡ंрд╢ीрдп — рдХोрд▓ूрдордг्рдб (рдлрд▓ौрджी, рдЬोрдзрдкुрд░) рдоें рдЬрди्рдо; рдЧौ-рд░рдХ्рд╖ा рд╣ेрддु рдмрд▓िрджाрди рдХी рдХрдеा; рдКँрдЯों рдХे рджेрд╡рддा рдХे рд░ूрдк рдоें рдкूрдЬрдиीрдп।
- рддेрдЬाрдЬी: рдиाрдЧौрд░ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд — рдЧौ-рд░рдХ्рд╖ा рд╡ рд╕рд░्рдкрджंрд╢ рдиिрд╡ाрд░рдг рд╣ेрддु рдкूрдЬрдиीрдп; рднाрдж्рд░рдкрдж рд╢ुрдХ्рд▓ рджрд╢рдоी рдХो рдоेрд▓ा।
- рджेрд╡рдиाрд░ाрдпрдг рдЬी: рдЧुрд░्рдЬрд░ рд╕рдоुрджाрдп рдХे рдЖрд░ाрдз्рдп рд▓ोрдХрджेрд╡рддा — рдлрдб़ рд╢ैрд▓ी рдоें рдЧाрдеा рдЧाрдпрди।
25.3 рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ोрдХрджेрд╡िрдпाँ
- рдХрд░рдгी рдоाрддा: рджेрд╢рдиोрдХ (рдмीрдХाрдиेрд░) рдоें рдоंрджिрд░ — рдЪूрд╣ों рдХे рдоंрджिрд░ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз; рд░ाрдаौрдб़ рд╡ंрд╢ рдХी рдХुрд▓рджेрд╡ी рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ैं।
- рдЬीрдгрдоाрддा: рд╕ीрдХрд░ — рдЪौрд╣ाрди рд╡ंрд╢ рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рд▓ोрдХрджेрд╡ी।
- рд╢ीрддрд▓ा рдоाрддा: рдЪाрдХрд╕ू (рдЬрдпрдкुрд░) — рд╢ीрддрд▓ा рдЕрд╖्рдЯрдоी рдХो рдкूрдЬा, рдмाрд╕ी рднोрдЬрди рдХा рдорд╣рдд्рд╡।
- рд╕рдХрд░ाрдп рдоाрддा, рдЖрд╡рдб़ рдоाрддा (рднाрдЯी рд╡ंрд╢ рдХी рдХुрд▓рджेрд╡ी) рдЖрджि рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рд▓ोрдХрджेрд╡िрдпाँ рднी рдкूрдЬрдиीрдп рд╣ैं।
25.4 рд╕ंрдд рдкрд░ंрдкрд░ा
- рд╕ंрдд рджाрджू рджрдпाрд▓: рджाрджूрдкंрде рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ — рдиिрд░्рдЧुрдг рднрдХ्рддि рдкрд░ंрдкрд░ा; рдоुрдЦ्рдп рдХेंрдж्рд░ рдирд░ाрдпрдгा (рдЬрдпрдкुрд░)।
- рдЬांрднोрдЬी: рдмिрд╢्рдиोрдИ рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп рдХे рдк्рд░рд╡рд░्рддрдХ — 29 рдиिрдпрдоों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╡ рдЬीрд╡-рд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рдзाрди рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп; рдоुрдХाрдо (рдмीрдХाрдиेрд░) рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░।
- рд╕ंрдд рдкीрдкाрдЬी, рд╕ंрдд рд░ैрджाрд╕ (рдЧाрдЧрд░ोрди рд╕े рд╕ंрдмрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा) рдПрд╡ं рдоीрд░ाрдмाрдИ (рдХृрд╖्рдг рднрдХ्рддि, рдоेрд╡ाрдб़ рд░ाрдЬрдкрд░िрд╡ाрд░ рд╕े рд╕ंрдмंрдзिрдд) — рднрдХ्рддि рдЖंрджोрд▓рди рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрдд рдХрд╡ि।
рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рджृрд╖्рдЯि: рд▓ोрдХрджेрд╡рддा/рджेрд╡ी → рдЬрди्рдорд╕्рдеाрди/рдоंрджिрд░ рд╕्рдерд▓ → рд╕ंрдмंрдзिрдд рдЬाрддि/рд╕рдо्рдк्рд░рджाрдп → рд╡िрд╢िрд╖्рдЯ рдкрд╣рдЪाрди рдЪिрд╣्рди (рдЬैрд╕े рдЧोрдЧाрдЬी-рд╕рд░्рдк, рдкाрдмूрдЬी-рдКँрдЯ) — рдпрд╣ рдЪрддुрд╖्рдХोрдг рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा рд╡ рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд्рдХाрд░ рджोрдиों рдоें рдмрд╣ुрдд рдЙрдкрдпोрдЧी рд╣ै।
26. рдоुрдЦ्рдп рдкрд░ीрдХ्рд╖ा (Mains) рд╣ेрддु рд╕ंрднाрд╡िрдд рдк्рд░рд╢्рди
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд▓ोрдХ рдиृрдд्рдпों рдХे рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рдк्рд░рдоुрдЦ рдЬрдирдЬाрддिрдпों рдХी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд╢ेрд╖рддाрдУं рдХा рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХीрдЬिрдП।
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рд▓ोрдХрджेрд╡рддाрдУं рдХी рдкूрдЬा-рдкрд░ंрдкрд░ा рд╕ाрдоाрдЬिрдХ рд╕рдж्рднाрд╡ рдоें рдХिрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕рд╣ाрдпрдХ рд░рд╣ी рд╣ै?
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХी рд╣рд╕्рддрд╢िрд▓्рдк рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдкрд░ рдк्рд░рдХाрд╢ рдбाрд▓िрдП।
- рд░ाрдЬрд╕्рдеाрдиी рднाрд╖ा рдПрд╡ं рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдбिंрдЧрд▓-рдкिंрдЧрд▓ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдпोрдЧрджाрди рдХी рд╡िрд╡ेрдЪрдиा рдХीрдЬिрдП।
